W XIII wieku na mapie Europy pojawiło się nowe królestwo, które przetrwało jednak zaledwie dekadę. Jego twórca, Mendog, przeszedł drogę od jednego z wielu litewskich wodzów do koronowanego monarchy, by ostatecznie zginąć z rąk spiskowców. Kim był człowiek, który jako jedyny w historii nosił tytuł króla Litwy?
Od kunigasa do władcy zjednoczonych ziem
Gdy w 1219 roku przedstawiciele litewskich plemion spotkali się z posłami księstwa halicko-włodzimierskiego, Mendog był zaledwie jednym z dwudziestu jeden kunigasów. Co prawda należał do grona pięciu „starszych”, czyli najważniejszych wodzów, ale droga do samodzielnej władzy wydawała się jeszcze odległa. Dzielił władzę z bratem Dowsprunkiem, a obok nich równorzędną pozycję zajmowali Żywibund oraz Wilikaił ze swoim bratem Dowiatem.
Sytuacja zaczęła się zmieniać pod koniec lat trzydziestych XIII wieku. Mendog okazał się politykiem o wyjątkowym zmyśle strategicznym. Około 1238 roku włączył się w regionalną grę sojuszy, wspierając księcia Daniela Halickiego w najeździe na Mazowsze. Atak na posiadłości Konrada I Mazowieckiego miał zniechęcić polskiego władcę do odwetu za utratę Drohiczyna. Plan zadziałał, a Mendog zyskał potężnego sojusznika.
Do około 1240 roku Mendog podporządkował sobie całą Auksztotę, czyli rdzennie litewskie ziemie. Podbił również Ruś Czarną, czyniąc jej zarządcą swojego syna Wojsiełka z siedzibą w Nowogródku. Swoją rezydencję umieścił w zamku Woruta. Z lokalnego wodza stał się faktycznym władcą rozległego terytorium, sięgającego od Bałtyku po ziemie ruskie.
Bezwzględna rozprawa z opozycją
Konsolidacja władzy wymagała od Mendoga działań, które współcześni nazwaliby brutalnym terrorem politycznym. Kroniki przedstawiają go jako człowieka energicznego, zdecydowanego i nieustępliwego. Jednak za tymi eufemizmami kryła się gotowość do eliminacji każdego, kto stanął mu na drodze.
Około 1245 lub 1248 roku Mendog pozbył się swoich bratanków, Edywida i Towciwiłła, oraz księcia żmudzkiego Wykinta. Wysłał ich na wyprawę pod Smoleńsk, jednocześnie konfiskując ich dotychczasowe włości. To klasyczny manewr pozwalający pozbyć się rywali bez otwartego konfliktu. Bratankowie co prawda odnieśli pewne sukcesy, zdobywając Połock i przejściowo kontrolując Bramę Smoleńską, ale wkrótce zostali wyparci.
Gdy kilka lat później zbuntowani krewniacy wypowiedzieli Mendogowi posłuszeństwo, ten odpowiedział wyprawą karną. Towciwiłł i Edywid musieli uciekać na przełomie 1248 i 1249 roku do księcia Daniela Halickiego, który był mężem ich ciotki. Daniel postanowił wykorzystać wewnętrzne spory na Litwie i stworzył potężną koalicję przeciwko Mendogowi. W jej skład weszli Krzyżacy inflanccy, Jaćwingowie oraz część władców żmudzkich.
Korona za cenę chrztu
W obliczu groźnej koalicji wrogów Mendog pokazał swoją polityczną elastyczność. Zamiast walczyć ze wszystkimi jednocześnie, postanowił rozbić sojusz przeciwników od wewnątrz. Krzyżakom złożył obietnicę przyjęcia chrztu, innych po prostu przekupił. Zakonowi obiecał nadania ziemskie, choć były to terytoria, których sam nie kontrolował lub które dopiero co odebrał pokonanym wrogom. Krzyżacy nie mieli zresztą wówczas sił, by realnie sprawować władzę na tych terenach.
W 1251 roku Mendog przyjął chrzest z rąk biskupa chełmińskiego Heidenryka. Był to warunek konieczny do uzyskania zgody papieża Innocentego IV na koronację. Bulla papieska została wydana 17 lipca 1251 roku. Ceremonia koronacyjna odbyła się prawdopodobnie w lipcu 1253 roku. Historycy spierają się zarówno o dokładną datę, wskazując na 6 lub 29 lipca, jak i o miejsce, wymieniając Wilno, Nowogródek lub Onikszty.
Mendog stał się jedynym koronowanym królem w historii Litwy. Tytuł królewski dawał mu legitymację międzynarodową i stawiał na równi z innymi monarchami chrześcijańskiej Europy. W 1254 roku zawarł pokój z Danielem Halickim, przypieczętowany małżeństwem swojej córki ze Szwarnem, synem Daniela. Towciwiłł mógł wrócić do księstwa połockiego, a Żmudź objął syn Wykinta, Treniota.
Upadek i śmierć króla
Koronacja nie przyniosła Mendogowi trwałego bezpieczeństwa. Jego związki z chrześcijaństwem okazały się instrumentalne i płytkie. Być może już w 1261 roku władca litewski powrócił do wiary przodków. Świadczyć o tym może jego wsparcie dla Żmudzinów walczących z Krzyżakami. 13 lipca 1260 roku wojska żmudzkie rozbiły połączone siły zakonne nad jeziorem Durbe, zadając jeden z najcięższych ciosów w historii zakonu.
Twarde rządy Mendoga przysporzyły mu wielu wrogów także wśród litewskich elit. Władca miał skomplikowane życie rodzinne, które również generowało konflikty. Jego żona Morta, wcześniej prawdopodobnie żona poległego w 1252 roku Wiszimunta Bulewskiego, zmarła w 1262 roku. Istnieją przypuszczenia, że Mendog porwał ją jeszcze za życia pierwszego męża. Podobnie miał postąpić z żoną innego znacznego władcy, Dowmonta.
To właśnie Dowmont z Nalszczan stanął na czele spisku, który zakończył życie pierwszego i ostatniego króla Litwy. 12 sierpnia 1263 roku Mendog zginął wraz z synami. Zamachowcy działali pod przywództwem Dowmonta i Trenioty, którzy „nienawidzili Mendoga za jego twarde rządy”. Starszy syn władcy, Wojsiełk, uniknął śmierci, ponieważ wcześniej wycofał się z życia politycznego i wstąpił do prawosławnego klasztoru. Młodsi synowie Mendoga, znani ze źródeł jako Replys, Gerstutis, Rukla i Repek, najprawdopodobniej zostali zamordowani wraz z ojcem. Królestwo litewskie przestało istnieć, a tytuł królewski nigdy już nie powrócił nad Niemen.
O autorze: przez wieki
