Al-Ma’mun. Najbardziej kontrowersyjny kalif

Rok 786 przyniósł Bagdadowi niezwykły splot wydarzeń. Tej samej nocy, gdy dotychczasowy władca al-Hadi oddał ostatni oddech, a tron przejął Harun ar-Raszid, w pałacowej komnacie rozległ się płacz noworodka. Matka chłopca, Maradżil z odległego Badghis, nie doczekała pierwszych kroków syna. Opiekę nad osieroconym dzieckiem przejęła Zubajda, prawowitą małżonka kalifa, która wychowała go wraz z własnymi potomkami.

Edukacja młodego księcia obejmowała wszystko, czego wymagano od przedstawiciela rządzącej dynastii. Zgłębiał tajniki klasycznej arabszczyzny pod okiem najznakomitszych filologów, uczył się poezji dworskiej oraz poznawał zawiłości prawa według szkoły hanafickiej. 

Szczególną pasją obdarzył jednak nauki przyrodnicze i filozofię, co miało zaważyć na całym jego późniejszym panowaniu.

Mimo statusu pierworodnego syna, al-Ma’mun musiał ustąpić pierwszeństwa młodszemu bratu. Al-Amin, którego matką była arystokratka z rodu Abbasydów, cieszył się opinią kandydata o nieskalanym pochodzeniu. Przyszły uczony otrzymał jedynie tytuł drugiego następcy oraz namiestnictwo nad odległym Chorasanem, co wielu postrzegało jako formę wygnania.

Śmierć Haruna ar-Raszida w 809 roku otworzyła puszkę Pandory. Al-Amin, pewien swojej pozycji, podjął próbę całkowitego odsunięcia brata od władzy. Unieważnił wcześniejsze ustalenia sukcesyjne i zażądał bezwarunkowego podporządkowania. Odpowiedzią była czteroletnia wojna domowa, która spustoszyła rozległe tereny kalifatu.

Wojska chorasańskie pod dowództwem generała Tahira ibn Husajna okazały się skuteczniejsze od armii bagdadzkiej. Stolica padła po długim oblężeniu, a al-Amin zginął ścięty przez żołnierzy zwycięskiego brata. 

Historycy arabscy przez wieki debatowali, czy al-Ma’mun wydał bezpośredni rozkaz egzekucji, czy też śmierć kalifa była samowolą dowódców. Faktem pozostaje, że nowy władca przez siedem lat unikał powrotu do Bagdadu, rządząc z bezpiecznej Merwy.

Próba pojednania z rodem Proroka przybrała niespodziewaną formę. W 817 roku kalif ogłosił swoim następcą ósmego imama szyickiego, Alego ar-Ridę. Zmienił nawet barwę oficjalnych sztandarów z czerni Abbasydów na zieleń potomków Mahometa. Dla sunnickiego establishmentu był to cios nie do przyjęcia, a bagdadzcy notable natychmiast obwołali kalifem stryja al-Ma’muna.

Prawdziwą pasją władcy pozostawała wiedza. Bajt al-Hikma, instytucja założona jeszcze przez jego ojca, za panowania al-Ma’muna przeżyła prawdziwy rozkwit. Choć współcześni badacze ostrzegają przed romantyzowaniem tej placówki jako średniowiecznej akademii nauk, jej znaczenie dla transmisji dziedzictwa antycznego trudno przecenić. Funkcjonowała przede wszystkim jako biblioteka dworska gromadząca rękopisy z całego znanego świata.

Kalif potrafił wykorzystać nawet dyplomację w służbie nauki. Traktat pokojowy z cesarstwem bizantyńskim zawierał niezwykłą klauzulę zobowiązującą Konstantynopol do corocznego dostarczania greckich manuskryptów. Wśród pozyskanych dzieł znalazł się Almagest Ptolemeusza, fundamentalne dzieło astronomii antycznej, które arabscy uczeni poddali krytycznej weryfikacji.

Najbardziej spektakularnym przedsięwzięciem naukowym okazał się pomiar łuku południkowego przeprowadzony między Palmirą a Rakką. Zespoły uczonych, wyposażone w precyzyjne instrumenty, obliczyli obwód Ziemi na około 40 007 kilometrów. 

Wynik ten różnił się od wartości przyjmowanej współcześnie zaledwie o kilkadziesiąt kilometrów, co świadczy o niezwykłej staranności pomiarów. W Bagdadzie powstało również pierwsze obserwatorium astronomiczne świata muzułmańskiego, gdzie weryfikowano i korygowano dane odziedziczone po starożytnych.

Ostatnie miesiące panowania al-Ma’muna przyniosły dramatyczny zwrot. W 833 roku kalif wprowadził mihnę, instytucję określaną niekiedy mianem islamskiej inkwizycji. Uczeni religijni zostali zmuszeni do publicznego wyznania, że Koran jest stworzony przez ludzi. Dla wielu teologów stanowiło to niedopuszczalną herezję.

Symbolem oporu stał się imam Ahmad ibn Hanbal, założyciel jednej z czterech głównych szkół prawnych islamu sunnickiego. Odmówił złożenia wymaganego wyznania i został uwięziony. Jego niezłomność przysporzyła mu rzesze zwolenników, a mihna ostatecznie poniosła klęskę, choć przetrwała panowanie dwóch kolejnych kalifów. Paradoksalnie władca słynący z umiłowania wiedzy zapisał się również jako prześladowca uczonych broniących tradycyjnej ortodoksji.

Śmierć przyszła niespodziewanie podczas kampanii przeciwko Bizancjum. W sierpniu 833 roku, obozując pod Tarsus, kalif spożył daktyle, które popił wodą rzeczną. Zachorowali wszyscy biesiadnicy, lecz tylko al-Ma’mun nie przeżył. Na łożu śmierci przekazał władzę nie dorosłemu synowi, lecz bratu Abu Ishakowi, który przyjął imię al-Mu’tasim.