Najdziwniejszy władca starożytności. Faraon, który epatował otyłością

Brzuchacz przybrał tytuł Ptolemeusz VIII Euergetes II, żeby kojarzyć się ze swoim popularnym przodkiem Ptolemeuszem III Euergetesem I. Ale nadzwyczaj pomysłowy, mający zacięcie do satyry tłum aleksandryjski szybko podchwycił wzniosłe aspiracje tytułu Euergetes („Dobroczyńca”) i przekształcił go w Kakergetes („Złoczyńca”).

Chorobliwie otyłego, o tak wielkim brzuchu, że jego obwód przekraczał długość dwóch wyciągniętych ramion, Brzuchacza w takim samym stopniu nienawidzono, w jakim się go bano. Niski niemal jak karzeł, świadomie wykorzystywał niedoskonałość swojego ciała i wywoływał kontrowersje.

Podczas wizyty rzymskiej delegacji w Egipcie w 139 roku p.n.e. król został następująco opisany przez jednego ze zdumionych obserwatorów: „Wskutek ulegania tryphē jego ciało zostało krańcowo zniekształcone przez tłuszcz i brzuch takiej wielkości, że trudno go było zmierzyć ramionami jednego człowieka; chcąc to ukryć, nosił sięgający do ziemi kaftan z rękawami do nadgarstków; nigdzie nie chodził pieszo”.

Brzuchacz był niemal niezdolny do ruchu i zwykle wszędzie noszono go w lektyce; rzadko widywany był na nogach i pojawiały się nawet doniesienia o drzemkach w ciągu dnia.

Niniejszy tekst powstał na podstawie książki Llyoda Llewellyna-Jonesa „Kleopatry. Zapomniane królowe Egiptu” (Wydawnictwo Rebis, Poznań 2026).

Jednak na przekór ponuremu obrazowi niechlujnej bezwładności Brzuchacz był także intelektualistą i aktywnym uczonym z talentem filologicznym. Istnieją świadectwa, według których tworzył wiersze.

Napisał również doskonałe studium o Homerze i dwadzieścia cztery tomy Hypomnemata [Notatek], zbiór różnorodnych tekstów paradoksograficznych, w tym opowieści o historycznych i współczesnych monarchach, dzikiej egzotycznej przyrodzie, cudach geograficznych i miriadzie innych spraw. Był prawdziwym smakoszem i koneserem rzadkich, dobrych win, ale potrafił też zadowolić się jedzeniem na przyjęciu, nie zważając zbytnio na sposób jego podania, smak czy jakość.

Przez ponad wiek Ptolemeusze byli obiektem żartów Rzymian. Uważali oni pretensjonalnych Ptolemeuszy za przeciwieństwo męskich i surowych mors maiorum (dosłownie „obyczaje przodków”), które definiowały Rzymian, albo naturalnych severitas i dignitas, za sprawą których kultura miała znaczenie. Szczególnie Brzuchacza postrzegali jako tłuste wcielenie zniewieściałego wschodniego zbytku, który piętnowany był przez takich zagorzałych zwolenników Republiki jak Katon Starszy.

Pewne rzymskie poselstwo widziało króla w przejrzystej luźnej szacie, czerwonego na twarzy, sapiącego i dyszącego po tym, jak przeszedł ulicami Aleksandrii, pragnąc wyjść naprzeciw i powitać samego Publiusza Korneliusza Scypiona Emiliana, pogromcę Kartaginy. Tylko dzięki obecności Scypiona, wspominał jeden z obserwatorów, Aleksandryjczycy mogli zobaczyć swojego otyłego króla idącego.

Trzeba przyznać, że większość Ptolemeuszy była gruba. Arsinoe II była chorobliwie otyła, a jej brat-mąż Ptolemeusz II — ogromny. Nie był on energicznym człowiekiem; nie lubił żadnych form wysiłku fizycznego i chociaż dożył sześćdziesięciu dwóch lat, przez większość dorosłego życia cierpiał z powodu złego stanu zdrowia.

Ptolemeusza IV opisywano jako tłustego i lubieżnego nawet jak na standardy współczesnych; notorycznie zapadał w letarg, przypuszczalnie również wskutek chronicznej dolegliwości.

Ptolemeusz V Epifanes także był nadzwyczaj otyły i zwykł zasypiać podczas wydarzeń towarzyskich oraz politycznych, i nawet dobry Ptolemeusz VI Filometor został sportretowany przez Polibiusza jako „skłonny do letargu i bezwładu”; Justynus opisuje go jako niezwykle grubego i ospałego.

Ale przedstawmy ptolemejski pogląd na tuszę. Dla takiego króla jak Brzuchacz jego wielkie ciało, nieumiarkowane jedzenie i będąca jego skutkiem mała ruchliwość były znamionami wysokiego prestiżu; reprezentowały, za jego pośrednictwem, wielką estymę, jaką Ptolemeusze darzyli tryphē — „nieumiarkowanie”.

Ptolemejskie uczty, ptolemejskie parady, ptolemejskie stroje, sztuka i literatura ptolemejskiego Egiptu, ptolemejskie królewskie kazirodztwo oraz grubi ptolemejscy królowie i królowe — wszystko to razem było polityczną deklaracją dynastycznej obfitości. Dla Ptolemeuszy tryphē stanowiła miarę bogactwa i władzy; tryphē była logiczną konsekwencją dynastycznej propagandy, która podkreślała wspaniałomyślność i dobroczynność monarchów.

Ta dynastyczna ideologia nadmiaru przejawiała się w wyeksponowaniu obrazu cornu copiae — rogu obfitości — który często występował w ptolemejskiej ikonografii królewskiej, a nawet w przesadnie wydatnych policzkach i grubych karkach Ptolemeuszy na ich portretach monetarnych. To znaczy, że wyolbrzymianie przez samego Brzuchacza własnej otyłości i nieumiarkowania miało, wraz z przezroczystą szatą, zaimponować Scypionowi Emilianowi.

Na wizerunkach Brzuchacza rysy jego twarzy puchną, a broda znika w szyi; oczy w tłustych oczodołach ma wybałuszone, a nadmiar sadła czyni go swego rodzaju żywym rogiem obfitości, symbolem bogactwa jego królestwa.

W antycznym świecie niewielu ludzi mogło sobie pozwolić na to, żeby być grubymi. Dieta większości poddanych Brzuchacza pozwalała im jedynie utrzymać się przy życiu i wielu było niedożywionych, o krok od zagłodzenia. Elitę stać było na lepsze pożywienie i bardziej regularne jadanie mięsa i ryb, ale jej przedstawiciele rzadko przybierali na wadze. Zatem otyłość była w starożytności najwyższą oznaką sukcesu.

Tym samym Ptolemeusz VIII nie był grubym nieudacznikiem, lecz wzorem do naśladowania — i było prawdopodobne, że świadomie kultywował ten rubensowski wizerunek jako kolejną manifestację rodzinnej tryphē.

Oczywiście także ptolemejskie królowe miały rolę do odegrania w tej dynastycznej ekstrawagancji. Wszystkie Kleopatry dostosowywały się do potencjalnej mocy tryphē. W rzeczy samej współtworzyły ów obraz ze swoimi mężczyznami: ich pulchne portrety monetarne i nalane „grecko-egipskie” posągi wykorzystywały jako ideał ptolemejskie zamiłowanie do otyłości. Nawet królewskie kazirodztwo Ptolemeuszy stanowiło wyraz oddania się przez dynastię tryphē i — jak wszystkie jej formy — było publicznie fetowane.

Obrazy seksu, otyłości i obfitości mówią o tym, że pojęcia te były nierozerwalnie splecione z całą tkanką społeczną hellenistycznego Egiptu. Cykle życia i odrodzenia pozostawały w harmonii z urodzajną, regenerującą siłą Nilu i tryphē jego dobrodziejstwa.

Dla Ptolemeuszy otyłość, bogactwo i płodność funkcjonowały w zgodzie. Tusza nie była czymś, czego należało się wstydzić, ale czymś, czemu należało folgować.

Niniejszy tekst powstał na podstawie książki Llyoda Llewellyna-Jonesa „Kleopatry. Zapomniane królowe Egiptu” (Wydawnictwo Rebis, Poznań 2026). Książkę można zamówić, klikając poniższy przycisk.