Jane Goodall od ponad sześciu dekad symbolizuje naukową ciekawość i głęboką empatię wobec świata przyrody. Jej pionierska praca nad szympansami w Afryce nie tylko zmieniła postrzeganie naczelnych, lecz także wpłynęła na globalne działania na rzecz ochrony przyrody i praw zwierząt. Goodall była pierwszą badaczką, która nie tylko obserwowała, ale i – dzięki uporowi, intuicji oraz metodzie pracy w bezpośrednim kontakcie z badaną społecznością – stała się częścią świata zwierząt, które badała.
Kobieta, która zmieniła sposób patrzenia na szympansy
Londynka Jane Goodall trafiła do Kenii w 1957 roku przez czysty przypadek. Miała wtedy 23 lata i fascynację zwierzętami, którą nosiła w sobie od dzieciństwa.
Los zetknął ją z paleontologiem Louisem Leakeyem, a ten dostrzegł w młodej Brytyjce coś wyjątkowego. Zaryzykował i wysłał ją do Gombe w Tanganice – bez dyplomu, bez doświadczenia terenowego, z samą pasją w bagażu.
14 lipca 1960 roku dwudziestokilkuletnia obserwatorka rozpoczęła pracę, która trwa nieprzerwanie już ponad sześć dekad. Nikt wtedy nie przewidywał, że to będzie najdłuższy projekt badawczy nad małpami człekokształtnymi w historii nauki.
Źdźbło trawy, które obaliło definicję człowieka
Przełom nadszedł szybko. Goodall zobaczyła coś, czego naukowcy nie zakładali – szympans David Greybeard wkładał patyk do termitiery i wyławiał owady jak wędkarz ryby. Była to pierwsza udokumentowana obserwacja dzikiego naczelnego używającego narzędzia.
Leakey, gdy usłyszał o odkryciu, miał powiedzieć zdanie, które trafiło do podręczników: „Teraz musimy albo na nowo zdefiniować człowieka, albo przyznać szympansom status ludzi”.
Ta młoda badaczka robiła wszystko inaczej niż akademicy. Nadawała zwierzętom imiona zamiast numerów. Przypisywała im emocje i osobowość. Mieszkała w ich sąsiedztwie przez 22 miesiące, aż stała się – jak sama to nazywała – najniższym członkiem ich hierarchii. Później obroniła doktorat na Cambridge, mimo że nigdy nie skończyła studiów licencjackich.
Odkrycia, które wstrząsnęły nauką
Przez dziesięciolecia obserwacji Goodall udowodniła rzeczy niemożliwe według ówczesnej wiedzy. Szympansy odczuwają żałobę, radość i empatię. Potrafią być brutalne – prowadzą wojny terytorialne między grupami. Polują na inne małpy, zjadają mięso, a nawet dopuszczają się kanibalizmu.
W 1986 roku zebrała te wszystkie dane w monumentalnej monografii „The Chimpanzees of Gombe”, która do dziś stanowi biblię dla prymatologów.
Jej metody wywołały rewolucję w etologii. To dzięki niej zaczęto patrzeć na zwierzęta jak na istoty z własnym światem wewnętrznym, a nie biologiczne automaty.
Od badaczki do obrończyni
Konferencja w Chicago w latach osiemdziesiątych odmienia życie Goodall. Widzi zdjęcia wyniszczonych lasów, szympansów w klatkach laboratoriów, skutki kłusownictwa. Decyduje, że sama obserwacja to za mało. Już w 1977 roku zakłada Jane Goodall Institute, który rozrasta się do ponad 30 oddziałów na kilku kontynentach.
Instytut prowadzi program Roots & Shoots od 1991 roku – dzisiaj działa w stu krajach i skupia ponad dziesięć tysięcy młodzieżowych grup ekologicznych. W 1992 roku otwiera ośrodek rehabilitacji Tchimpounga w Republice Konga, ratujący ofiary nielegalnego handlu. Model pracy JGI opiera się na współpracy z lokalnymi społecznościami – to oni decydują o kształcie ochrony swoich lasów.
TACARE, program działający od 1994 roku w Tanzanii, łączy odbudowę ekosystemów z pomocą kobietom i rozwojem zrównoważonego rolnictwa. NASA wspiera projekty geoinformacyjne instytutu, mapujące zmiany w środowisku.
Głos, który dotarł wszędzie
Goodall przestała jeździć do Gombe na stałe, ale nie przestała działać. Stała się ambasadorką ONZ ds. pokoju już w 2002 roku. Walczyła o uznanie ekobójstwa za zbrodnię międzynarodową. Przewodniczyła Advocates for Animals, została ambasadorką Disneynature. W 2021 roku ogłosiła się weganką i wydała książkę kucharską propagującą ograniczenie mięsa.
Jej książki – od „In the Shadow of Man” po „The Book of Hope” – przetłumaczono na dziesiątki języków. Napisała również serie pozycji dla dzieci, budując świadomość ekologiczną od najmłodszych lat. Dokumenty o jej pracy, w tym oscarowy „Jane” z 2017 roku, obejrzały miliony widzów.
Ordery i kontrowersje
Brytyjczycy nadali jej tytuł Dame Commander of the British Empire. Amerykanie przyznali Medal Wolności – prezydent Biden wręczył go osobiście w styczniu 2025 roku. Do tego dochodzi Kyoto Prize z Japonii, Medal Stephena Hawkinga, francuski Order Legii Honorowej i ponad 150 innych wyróżnień.
Nie obyło się jednak bez cienia. Krytycy zarzucali, że dokarmianie szympansów mogło wywołać agresję i przyczynić się do obserwowanych wojen między grupami. Goodall przyznawała wpływ karmienia na zachowania, ale twierdziła, że nie stworzyło to konfliktu – jedynie go ujawniło. Późniejsze badania w rezerwatach bez dokarmiania potwierdzają istnienie takich samych wzorców agresji.
W 2013 roku musiała przeprosić za przypadkowy plagiat w książce „Seeds of Hope” i wydać poprawioną wersję. Przez lata zmagała się też z nieufnością akademików, którzy patrzyli krzywo na samouczkę bez dyplomu.
Jane Goodall odeszła 1 października 2025 roku w Los Angeles. Miała 91 lat. Zostawiła po sobie nie tylko dziesiątki publikacji i godziny materiału filmowego – zostawiła przekonanie, że zwierzęta mają prawo do szacunku nie dlatego, że są użyteczne dla ekosystemu, ale dlatego że są.
Udowodniła światu, że szympansy mają kulturę, pamięć i przyszłość. Że różnica między nami a nimi jest mniejsza, niż chcieliśmy wierzyć. I że czasem młoda dziewczyna bez dyplomu może zrobić więcej dla nauki niż cała armia profesorów.
O autorze: przez wieki
