Zimnowojenni szpiedzy marzyli o środku, który złamie każdego i wymusi szczerość na najtwardszym przeciwniku. Amerykańska CIA, radzieckie KGB i polski kontrwywiad próbowały stworzyć chemiczną broń przeciw kłamstwu. Żadna z tych służb nie osiągnęła pełnego sukcesu, choć niektóre substancje rzeczywiście potrafiły zachwiać ludzką zdolnością do zatajania informacji.
Przypadek na porodówce
Robert House pracował jako lekarz położnik w Teksasie, gdy zwrócił uwagę na dziwny efekt stosowanej przez siebie skopolaminy. Środek ten powszechnie wykorzystywano wtedy do znieczulania kobiet podczas porodu. Pacjentki pod jego wpływem wpadały w osobliwy stan półświadomości, w którym zaczynały mówić o rzeczach normalnie skrywanych.
Obserwacja ta otworzyła nowy rozdział w historii farmakologii. Skopolamina wykazywała zdolność do wywoływania uczucia senności i otępienia, jednocześnie rozluźniając naturalne bariery psychiczne. Stan ten balansował gdzieś między jawą a snem, sprawiając że pacjentki traciły kontrolę nad informacjami, które ujawniały.
Odkrycie szybko znalazło zastosowanie poza medycyną. Amerykańskie organy ścigania zaczęły stosować skopolaminę wobec podejrzanych, początkowo w celu udowodnienia ich niewinności. Z czasem praktyka odwróciła się i substancja służyła raczej do wydobywania obciążających zeznań od potencjalnych przestępców.
Problem polegał na nieprzewidywalności działania. Zbyt duża dawka wywoływała halucynacje i przekształcała zeznania w niezrozumiały bełkot. Zbyt mała nie przynosiła oczekiwanego efektu. Balansowanie między tymi skrajnościami wymagało precyzji, której trudno było osiągnąć w warunkach przesłuchania.
Chemia przeciw świadomości
Substancje określane mianem serum prawdy nie stanowią jednorodnej grupy. Badacze eksperymentowali z barbituranami, pochodnymi kwasu barbiturowego o działaniu nasennym. Testowano tiopental, amytal sodu, a nawet LSD. Każdy z tych środków działał nieco inaczej, łączyło je jednak jedno założenie.
Celem było zaburzenie komunikacji między mózgiem a obwodowym układem nerwowym. Spowolnienie przepływu informacji miało uniemożliwić wykonywanie złożonych operacji umysłowych wymagających koncentracji. Badacze wychodzili z założenia, że wymyślenie przekonującego kłamstwa wymaga większego wysiłku intelektualnego niż powiedzenie prawdy.
Większość testowanych farmaceutyków wpływała na GABA, neuroprzekaźnik odpowiedzialny za hamowanie pobudliwości komórek nerwowych. Wzmocnienie jego działania prowadziło do ogólnego spowolnienia procesów myślowych. W teorii osoba w takim stanie nie była w stanie skonstruować spójnego kłamstwa.
Praktyka okazała się znacznie bardziej skomplikowana. Reakcje na te same dawki różniły się między ludźmi. Niektórzy stawali się gadatliwi, inni milkli całkowicie. Pojawiały się także fałszywe wspomnienia i konfabulacje, co podważało wartość uzyskanych informacji.
Zimna wojna i program MKUltra
Konflikt między blokami wschodnim i zachodnim nadał poszukiwaniom serum prawdy nowy wymiar. CIA uruchomiła tajny program MKUltra, w ramach którego testowano dziesiątki substancji psychoaktywnych. Celem było nie tylko wydobywanie informacji, ale szersza kontrola nad ludzkim umysłem.
Eksperymenty prowadzono często bez wiedzy i zgody uczestników. Agenci podawali LSD współpracownikom, obserwując ich reakcje. Testowano kombinacje różnych środków, szukając synergii, która przyniosłaby przełom. Źródła milczą o wielu szczegółach tych badań, ale ich skala była imponująca.
W 1993 roku ujawniono raport sporządzony trzydzieści dwa lata wcześniej. Dokument potwierdzał fiasko programu. Amerykański wywiad nie zdołał opracować substancji wymuszającej wyłącznie prawdziwe zeznania. Podobne próby podejmowało KGB, choć o ich szczegółach wiemy jeszcze mniej.
Polski kontrwywiad również włączył się do tego wyścigu. Od 1935 roku stosowano tak zwany zastrzyk Krzewińskiego, głównie wobec osób podejrzanych o szpiegostwo. Pierwszym udokumentowanym przypadkiem było przesłuchanie kobiety ze Starogardu. Nie wiemy jednak, jak często praktyka ta była stosowana ani z jaką skutecznością.
Granice chemicznej manipulacji
Dostępne źródła wskazują, że idealne serum prawdy pozostaje w sferze fantazji. Żadna służba specjalna nie opracowała środka działającego w sposób stuprocentowo niezawodny. Testowane substancje zwiększały prawdomówność, ale nie gwarantowały jej w każdym przypadku.
Prawo międzynarodowe traktuje obecnie stosowanie takich środków jako formę tortur. Większość krajów zakazała ich używania w trakcie przesłuchań. Zeznania uzyskane od osób pod wpływem substancji psychoaktywnych zwykle nie są dopuszczane jako dowody w postępowaniach sądowych.
Powody tego zakazu nie są tylko etyczne. Informacje wydobyte za pomocą chemii okazują się często niewiarygodne. Osoby pod wpływem środków mogą mówić nie prawdę, lecz to, co przesłuchujący chce usłyszeć. Mogą też generować fałszywe wspomnienia niemożliwe do odróżnienia od prawdziwych.
Wybrana bibliografia
-https://www.national-geographic.pl/nauka/serum-prawdy-odkryto-przypadkiem-ale-do-dzis-niewiele-wiadomo-na-temat-jego-skutecznosci/
O autorze: przez wieki
