Kabylska kobieta dowodząca powstaniem przeciw armii kolonialnej to rzadkość w XIX wieku. Fadhma Si Ahmed Ou Méziane, znana jako Lalla Fatma N’Soumer, przez osiem lat prowadziła zbrojny opór w górach północno-wschodniej Algierii. Francuzi schwytali ją dopiero w 1857 roku, a sześć lat później zmarła w areszcie domowym.
Córka sufickiego nauczyciela
Fadhma przyszła na świat około 1830 w Werja, w dzisiejszej prowincji Tizi Ouzou. Jej ojciec Sid Ahmed Mohamed prowadził szkołę religijną należącej do bractwa Rahmaniyya, które Sidi M’hamed Bou Qobrine założył pod koniec XVIII wieku. Rodzinne pochodzenie od marabuta Ahmeda Ou Mézianego dawało jej wpływy niedostępne większości algierskich kobiet.
Miała siedmioro rodzeństwa – pięciu braci i dwie siostry. Kiedy ojciec zmarł, starszy brat zgodził się na jej małżeństwo z kuzynem Si Yahia n’ath Ikhoulafem, ale związek rozpadł się niemal natychmiast. Mąż odmówił rozwodu, więc została związana niespełnionym małżeństwem bez możliwości ponownego zamążpójścia.
Ta sytuacja paradoksalnie mogła wyzwolić ją od tradycyjnych ról. Kobieta bez funkcjonującego małżeństwa, ale z silnym zapleczem religijnym, zyskiwała przestrzeń do działania poza domowym obejściem. Późniejsze wydarzenia pokazały, że wykorzystała tę lukę w pełni.
Sojusz z Boubaghla i bitwa nad Sebaou
W 1849 Fadhma przyłączyła się do Si Mohammeda El-Hachemiego, który prowadził powstanie w Dahrze od dwóch lat. Tam spotkała Szeryfa Boubaghla z regionu Saida – rebelianta, który stał się jej głównym sojusznikiem militarnym.
W 1850 lokalne zgromadzenie z Soumer powierzyło dowództwo nad ochotnikami jej bratu Sidi Taharowi i jej samej. To wtedy prawdopodobnie zaczęto używać imienia Lalla Fatma N’Soumer – połączenia tytułu szacunku z nazwą miejsca powstania.
Połowa 1854 przyniosła francuską ekspedycję Charlesa Josepha Françoisa Wolffa do wiosek N’Soumer. Nad rzeką Sebaou koło Aïn El Hammam jej siły odpierały ataki, a kawaleria Boubaghla uderzała na wycofujących się żołnierzy. Przewaga francuska w konnicy pozwoliła im się wycofać, ale wioski pozostały wolne.
Zwycięstwo pod Tachekkirem
Tego samego roku marszałek Jacques Louis Randon przybył z kolejną armią, by opanować region. Francuzi ponieśli straty w kilku starciach, a w decydującej bitwie pod Tachekkirem wojska Boubaghla i N’Soumer rozbiły ekspedycję. Zawieszenie broni trwało następne lata.
Pod koniec 1854 Szeryf Boubaghla zmarł. Fatma N’Soumer i jej brat Sidi Tahar stali się głównymi przywódcami oporu. Kobieta dowodząca powstaniem nie miała precedensu w tej części świata, ale skuteczność działań przemawiała silniej niż normy społeczne.
Zawieszenie broni nie mogło trwać wiecznie. Kolonialna machina wymaga ciągłej ekspansji – przestoje są taktyczne, nigdy strategiczne. Bez nowych terytoriów administracja traci uzasadnienie swojego istnienia, a żołnierze czekający w garnizonach stają się problemem budżetowym.
Klęska w górach i aresztowanie przez Vantiniego
W 1857 generał Patrice de MacMahon i marszałek Randon wrócili z nową ekspedycją. Czerwiec przyniósł zdobycie wioski Kabylów i okupację Aït Iraten po bitwie pod Icheriden. Siły N’Soumer stoczyły starcie w Przełęczy Chellata, ale francuska przewaga liczebna i technologiczna była miażdżąca.
Resztki jej oddziałów skupiły się w małej osadzie Takhlijt Aït Aatsou blisko Przełęczy Tirourda. Opór załamał się całkowicie. Jedenastego lipca 1857 generał Joseph Vantini, nazywany przez miejscowych Jusufem, aresztował Fahmę N’Soumer wraz z jej braćmi i innymi przywódcami kabylskimi.
Przewieziono ją do obozu Randona, potem uwięziono w zawii El-Aissaouia w Tablat. Następnie umieszczono pod aresztem domowym pod nadzorem Si Tahara ben Mahieddine’a. W 1861 jej brat zmarł na chorobę, co złamało ją psychicznie. Dwa lata później, w wieku trzydziestu trzech lat, Fadhma N’Soumer zmarła w niewoli.
O autorze: przez wieki
