Niedopałek zabił 146 osób. Pożar, który zmienił Amerykę

Triangle Shirtwaist Company zajmowała trzy najwyższe kondygnacje dziesięciopiętrowego budynku przy Washington Place w Greenwich Village. Dziś ten adres należy do kampusu Uniwersytetu Nowojorskiego, a budynek nosi status zabytku. W 1911 roku mieściła się tam jedna z największych fabryk damskich bluzek w mieście.

Pracowało w niej około pięciuset osób, głównie młode imigrantki z Włoch i wschodniej Europy. Większość miała od czternastu do dwudziestu trzech lat. Przyjechały do Ameryki uciekając przed biedą i pogromami, a znalazły zatrudnienie przy maszynach do szycia za kilka dolarów tygodniowo.

Właściciele fabryki, Isaac Harris i Max Blanck, stosowali praktykę powszechną w tamtych czasach. Zamykali drzwi wyjściowe na klucz podczas zmiany roboczej. Oficjalnie chodziło o zapobieganie kradzieżom i nieautoryzowanym przerwom. W praktyce oznaczało to, że setki ludzi pracowały w pomieszczeniach bez możliwości swobodnego wyjścia.

Około godziny 16.40, gdy sobotnia zmiana dobiegała końca, w koszu na skrawki przy stole krojczego pojawił się ogień. Komisja śledcza uznała później, że przyczyną był niedopałek papierosa wrzucony do pojemnika pełnego resztek materiału.

Pod stołem leżały setki funtów odpadków z kilku tysięcy bluzek skrojonych w ciągu ostatnich dwóch miesięcy. Wokół wisiały tkaniny. Jedynym niepalnym elementem w tym wszystkim były metalowe wykończenia. Ogień rozprzestrzeniał się z prędkością, której nikt nie był w stanie przewidzieć.

Pierwszy alarm przeciwpożarowy nadszedł o 16.45 od przechodnia, który zauważył dym wydobywający się z ósmego piętra. W budynku nie było tryskaczy. Właściciele fabryki byli tego dnia obecni na miejscu razem ze swoimi dziećmi.

Gdy ogień objął ósme piętro, pracownice ruszyły do wyjść. Natknęły się na zamknięte drzwi. Część zdołała przedostać się na dach i uciec sąsiednimi budynkami. Wiele nie miało tego szczęścia.

Świadkowie na ulicy obserwowali scenę, która prześladowała ich do końca życia. Młode kobiety wyskakiwały z okien ósmego, dziewiątego i dziesiątego piętra. Strażackie siatki ratunkowe okazały się bezużyteczne przy upadku z takiej wysokości. Drabiny miejskiej straży pożarnej sięgały tylko do szóstego piętra.

Spośród 146 ofiar, 123 stanowiły kobiety i dziewczęta. Dwadzieścia trzy osoby to mężczyźni. Część zginęła w płomieniach, część od zatrucia dymem. Wielu wybrało skok jako jedyną drogę ucieczki od ognia.

Harris i Blanck stanęli przed sądem oskarżeni o nieumyślne spowodowanie śmierci. Reprezentował ich Max Steuer, jeden z najlepszych nowojorskich adwokatów tamtej epoki. Obaj właściciele zostali uniewinnieni.

Historia zapisała ich jako bezwzględnych wyzyskiwaczy, ale rzeczywistość okazuje się bardziej skomplikowana. Badacz Michael Hirsch ustalił, że rodzina Blancków straciła w pożarze więcej bliskich niż ktokolwiek inny. W fabryce pracowali ich krewni sprowadzeni z Europy Wschodniej, uratowani przed pogromem w Kiszyniowie. Żona Maxa Blancka straciła w ogniu własnego brata.

Wnuczka Blancka, Susan Harris, dowiedziała się o pożarze jako piętnastolatka, gdy natknęła się na książkę o tragedii w bibliotece rodziców. Obraz dziadka jako potwora nie pasował do opowieści rodzinnych o człowieku, który hojnie wspierał organizacje charytatywne i był kochającym patriarchą klanu.

Tragedia przy Washington Place zmieniła amerykańskie prawo pracy bardziej niż dekady strajków i petycji. Nowe przepisy wymusiły instalację tryskaczy, odblokowywanie wyjść ewakuacyjnych i regularne inspekcje bezpieczeństwa. Związek zawodowy pracownic odzieżowych zyskał tysiące nowych członkiń. Sto czterdzieści sześć ofiar nie doczekało się jednak sprawiedliwości sądowej. Ich śmierć pozostała oficjalnie niczyją winą.