Tajemnica Kalisza. Mógł być najstarszą stolicą Polski

Zanim jednak zaczęto tą drogą transportować do Rzymu bursztyn, właśnie między innymi tędy, podczas kolejnych europejskich wędrówek ludów, przetoczyły się hordy euroazjatyckich plemion zostawiając tu niezatarte do dziś kulturowe ślady swojej bytności.

Pradzieje osadnictwa w tej części Europy Środkowej poświadczone przez archeologów w okolicach Kalisza, sięgają bowiem jeszcze czasów epoki kamienia gładzonego (neolitu), czyli funkcjonowania na naszych ziemiach archeologicznych kultur megalitycznych, które przed pięcioma tysiącami lat zdominowały swoimi kulturowymi wpływami całą Eurazję.

Poczynając od Indoeuropejczyków, przez Celtów, azjatyckich Scytów, germańskich Wandalów i Gotów, na stepowych Awarach kończąc, cała Ziemia Kaliska pokryta jest śladami czasowej bytności tych prehistorycznych plemion, które po czasach krótkiego pobytu na tym terenie, zasiedliły w pierwszym tysiącleciu naszej ery krańce prehistorycznej Europy, docierając do Sardynii, Irlandii, Baskonii i afrykańskiego Maroko. W tym kontekście prastary Kalisz staje się jedną z ich stacji w tej transkontynentalnej podróży.

Współczesna rekonstrukcja wczesnopiastowskiego grodu w kaliskiej dzielnicy Zawodzie jest jedną z najciekawszych, choć jednak powszechnie zbyt mało znanych i niedocenionych, atrakcji turystycznych tego bardzo ważnego historycznie regionu Polski. Kaliskie przedmieście Zawodzie, położone nad rzeką Prosną w południowej części dzisiejszego Kalisza, jest tym miejscem, z którego należy rozpocząć tę pasjonującą wędrówkę do samych źródeł naszej narodowej i kulturowej tożsamości.

Miejsce to będące obecnie częściowo zabudowane plenerowym Rezerwatem Archeologicznym należy, jako edukacyjna placówka muzealna, do Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej,

Co jest jednak istotne dla odwiedzających to miejsce turystów i pasjonatów to fakt, że znajduje się ono w tym samym miejscu, w jakim już od ponad osiemnastu stuleci rozwijało się tutejsze osadnictwo i szlaki handlowe. Jego obszar obejmuje dziś około dwóch hektarów i stanowi ciekawą enklawę kulturową, na którą składają się zarówno współczesne rekonstrukcje drewnianych budowli grodowych, jak też zabytki w postaci kamiennego kurhanu grobowego z V wieku oraz oryginalnego XVIII wiecznego kościoła pod wezwaniem św. Wojciecha.

Według najnowszych hipotez badawczych to najprawdopodobniej właśnie stąd wywodziła się dynastia Piastów, która na przełomie pierwszego i drugiego tysiąclecia stworzyła tutaj zręby dzisiejszego państwa polskiego i pierwotny zarys jego granic.

Po raz pierwszy, pod koniec lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, swe naukowe spostrzeżenie w tej kwestii sformułował znany i ceniony w świecie naukowym, warszawski archeolog prof. Andrzej Buko, który po przeprowadzeniu licznych badań archeologicznych na terenie całej Wielkopolski, postawił tezę, iż największe wczesnopiastowskie grody w całym tym regionie powstały i rozwinęły się jako warownie obronne na istniejących już tutaj wcześniej grodziskach licznych plemion polańskich, a ich osadniczy i państwowotwórczy rozwój trwał pomiędzy VI a X wiekiem.

Ten epokowy moment w historii naszych rodzimych ziem zaowocował na przełomie X i XI wieku naszej ery, okrzepnięciem państwowości polskiej i scaleniem pod berłem lokalnej dynastii piastowskiej wielu rozdrobnionych słowiańskich plemion, żyjących wówczas między rzekami Wisłą, Wartą, Notecią i Odrą.

Chrzest w obrządku liturgii łacińskiej polańskiego księcia Mieszka I oraz jego księstwa, nazywanego od końca X wieku Państwem Gnieźnieńskim, zwieńczony został w roku 1025 koronacją pierworodnego syna Mieszka, Bolesława, na pierwszego króla polskiego. Przypieczętowało to cywilizacyjny początek naszych narodowych dziejów, włączając Polskę do niezależnych, liczących się politycznie i gospodarczo samodzielnych królestw ottońskiej Europy.

Po prawie 60 latach od momentu chrztu Mieszka I i jego księstwa w roku 966 na wyspie Ostrowa Lednickiego, leżącej w połowie drogi między Poznaniem a Gnieznem, Polska, jako odrębny kraj, zaczęła być nazywana przez ówczesnych skrybów i kronikarzy Polonią, a miasto Gniezno stało się symboliczną stolicą państwa Piastów i pierwszą, katolicką metropolią w tej części Słowiańszczyzny.

W tle tego wszystkiego, trochę wówczas niedoceniony, znajdował się prastary kaliski gród, który jednak w czasach rozbicia dzielnicowego Polski pomiędzy XII a XIV wiekiem, odzyskał swoje znaczenie i stał się stolicą jednego z piastowskich księstw.

Choć Kalisz był jednym z najważniejszych ośrodków władzy wczesnopiastowskiej, jego osadnicza historia sięga jednak wiele setek lat wstecz, jeszcze w czasy rzymskich karawan kupieckich, które na przełomie pierwszego i drugiego tysiąclecia europejskiej ery chrześcijańskiej wędrowały tędy z Imperium Romanum. Przybywano tutaj po sól, futra, pierze i miód, a w ostateczności wędrowano potem nad Bałtyk po zakup bursztynu, z którego w antycznym Rzymie produkowano ozdoby i biżuterię dla tutejszych elit.

Archeologiczną ciekawostką tego miejsca z czasów piastowskich są, istniejące tu jeszcze do niedawna, relikty kamiennych fundamentów pochodzącej z XII wieku, reprezentacyjnej kolegiaty grodowej Mieszka III Starego, dla którego Kalisz w czasach rozbicia dzielnicowego Polski, był główną domeną książęcą i stolicą jego piastowskiego księstwa.

Bardzo ciekawym elementem kaliskiego rezerwatu archeologicznego jest dziś współczesna mini-replika tutejszej kolegiaty noszącej wezwanie św. Pawła Apostoła, pod którą znajdowały się odkryte tu przez lokalnych archeologów, dwa wcześniejsze, relikty chrześcijańskich budowli sakralnych. Pierwszym z nich był nieduży, drewniano-gliniany kościół wzniesiony tu na przełomie X i XI wieku, drugim zaś niewielka, kamienna kaplica romańska z XI wieku, nad którymi później wzniesiono reprezentacyjną, książęcą kolegiatę grodową.

Fakt istnienia na obszarze piastowskiego grodu kościoła noszącego to patrocinium może świadczyć również o tym, że świątynia ta po roku 968 była konsekrowana przez pierwszego biskupa misyjnego Poznania, Jordana, który razem z Mieszkiem tworzył w Wielkopolsce zręby państwa piastowskiego.

W głównej siedzibie Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej, znajdującym się w śródmieściu dzisiejszego Kalisza, jednym z najważniejszych eksponatów tej muzealnej placówki, jest interesująca, piaskowcowa płyta nagrobna z wyrytym na niej przedstawieniem tzw. drzewa życia, która uważana jest za część grobowca tutejszego władcy, którym wówczas był Mieszko III Stary. Lokalni badacze i historycy sztuki datują ten obiekt na XII wiek.

Oprócz reliktów dawnej kolegiaty na terenie rezerwatu na Zawodziu znajduje się także XVIII-wieczny kościół p.w. św. Wojciecha, w którym ocalała do dziś zagadkowa, romańska chrzcielnica w formie kwadratowej bryły datowana przez kaliskich muzealników i historyków sztuki również na XII wiek.

Kalisz zatem z dumą może się przedstawiać jako wczesnopiastowski gród zbudowany na rzymskich straganach kupieckich z czasów cesarza Antonina, który osiemset lat później stał się kolebką katolickiego królestwa, znanego ówczesnym Europejczykom już w roku 992 jako Civitas Schineshge (Państwo Gnieźnieńskie).

Tekst dedykowany prof. Andrzejowi Buko i ś.p. dyrektorowi MOZK Jerzemu Aleksandrowi Splittowi, twórcy rezerwatu archeologicznego w Kaliszu-Zawodziu.