Historia Polski

Gdy w 1002 roku Rzeszą wstrząsnęła walka o tron, Bolesław Chrobry zwietrzył okazję życia. W kilka tygodni zajął rozległe ziemie na zachód od swojego państwa, nie tocząc niemal ani jednej bitwy. A gdy drogę zagrodziły mu niemieckie oddziały, zamiast dobyć miecza, wygłosił oświadczenie, które wprawiło wrogów w osłupienie. O co konkretnie chodzi?

Mieli zjechać najważniejsi książęta i biskupi kraju, by zakończyć wyniszczające spory o Wielkopolskę. Wszystko zawisło jednak na przybyciu dwóch ludzi, którzy uparcie zwlekali. Gdy obrady utknęły, znudzeni władcy zaczęli rozjeżdżać się do domów, a książę Leszek Biały wyjechał jako jeden z ostatnich. Ta zwłoka kosztowała go życie. Oto kulisy zjazdu, który przeszedł do historii jako preludium najgłośniejszego mordu epoki.

W 1227 roku podczas zjazdu w Gąsawie ginie książę Leszek Biały. Jego syn Bolesław ma zaledwie rok, lecz już staje się jednym z najważniejszych uczestników walki o Kraków. Zanim dorośnie i sam obejmie władzę, inni będą próbowali decydować o jego przyszłości.

Uchodzi w podręcznikach za władcę słabego, miękkiego i mało zaradnego. A jednak to właśnie on bywa wskazywany jako człowiek, który kazał otruć rodzonego bratanka. Władysław Herman miał motyw najsilniejszy ze wszystkich podejrzanych w sprawie śmierci Mieszka Bolesławowica, a śmierć młodego Piasta usuwała mu z drogi groźnego rywala do tronu. Czy nieudolny książę naprawdę posunął się do skrytobójstwa we własnej rodzinie?

Znano go w Niemczech, Czechach, na Rusi, a nawet w dalekiej Francji. Palatyn Piotr Włostowic dorobił się fortuny i sławy dzięki brawurze, której nie powstydziłby się bohater rycerskiej legendy. A jednak ten sam człowiek skończył oślepiony i okaleczony na rozkaz księcia, któremu służył. Zanim jednak doszło do jego upadku, Włostowic był najpotężniejszym możnowładcą w całym kraju.

Bolesława Chrobrego znamy przede wszystkim jako wojownika, zdobywcę i pierwszego króla Polski. Grzegorz Gajek pokazuje go jednak z zupełnie innej strony – oczami jego własnych dzieci.

Tych, którzy nie potrafili wymówić tych słów po polsku ("soczewica, koło, miele, młyn"), czekała śmierć. Tak Władysław Łokietek miał rozprawić się z niemieckimi mieszczanami, którzy podnieśli przeciw niemu bunt. Niepozorny książę z Kujaw, a od 1320 roku król Polski, potrafił być bezwzględny wobec wrogów.

Najpierw urządził turniej rycerski w czasie żałoby po ojcu, a wkrótce sam trafił do więziennego lochu z rąk własnych poddanych. Spisek przeciwko Bolesławowi Rogatce omal nie pozbawił go władzy nad Śląskiem. Choć zamach się nie powiódł, na zawsze odmienił księcia, który od tej pory otoczył się tajnymi przejściami i zaufanymi ludźmi. Co więcej, z ofiary spisku sam przeobraził się w mistrza porwań. Oto historia wydarzenia, od którego zaczęła się mroczna kariera najpodlejszego z Piastów.

Po latach tułaczki po obcych dworach wygnany książę wreszcie wracał do ojczyzny. Zbigniew, przyrodni brat Bolesława Krzywoustego, liczył, że odzyska choć część dawnej pozycji. Nie wiedział, że powrót, na który tak czekał, może być starannie zastawioną pułapką. Jeden z kronikarzy twierdził wprost, że Krzywousty sprowadził brata do Polski tylko po to, by się z nim porachować.

Miał realną szansę zrobić to, co przez niemal sto lat nie udało się żadnemu Piastowi, czyli zjednoczyć rozbitą na dzielnice Polskę. Leszek Biały, książę krakowski, zręcznymi układami przyciągnął do siebie dawnych rywali i był najpotężniejszym władcą w kraju. Oto sylwetka człowieka, który niemal został królem zjednoczonej Polski.

Pod koniec życia Mieszko I oddał swoje państwo pod opiekę papieża. W słynnym dokumencie znanym jako Dagome iudex wymienił żonę i jej synów, lecz zabrakło w nim imienia jednego człowieka: pierworodnego Bolesława, przyszłego pierwszego króla Polski. Czy to dowód, że ojciec celowo pominął najstarszego syna? A może rozwiązania trzeba szukać zupełnie gdzie indziej? Oto jedna z największych zagadek początków polskiej państwowości.

Pod koniec lat siedemdziesiątych XI wieku państwo Bolesława Śmiałego zaczęło pękać w szwach. Rycerze masowo opuszczali królewskie szeregi, możni szykowali się do buntu, a w kraju wrzało. Co takiego się wydarzyło, że poddani jednego z najpotężniejszych władców Europy odwrócili się od niego?

Ojciec pominął go przy podziale ziem, a brat okradł go w dniu pogrzebu. A jednak Siemowit I do końca dochował wierności rodzicowi, choć mógł się zbuntować jak inni. Trzeci syn okrutnego Konrada Mazowieckiego został protoplastą mazowieckiej linii Piastów, która rządziła dzielnicą przez prawie trzysta lat.

Latem 1002 roku na wielkim zjeździe w Rzeszy zjawił się człowiek, którego obecność wywołała poruszenie. Bolesław Chrobry wjechał do Merseburga tak, jakby był u siebie w domu, i miał ku temu powody. W ręku trzymał atuty, o jakich inni mogli tylko marzyć.

Po śmierci ojca mieli wspólnie rządzić Polską. Zamiast tego skoczyli sobie do gardeł. Bolesław Krzywousty i jego przyrodni brat Zbigniew nie potrafili znieść się nawzajem ani podzielić jednym państwem. Ich rywalizacja przerodziła się w krwawą, kilkuletnią wojnę domową, podczas której obaj nasyłali na siebie obce armie, łamali uroczyste przysięgi i palili sobie nawzajem ziemie.

Plan Bezryma zadziałał z przerażającą precyzją. Wojska cesarza uderzyły z zachodu, ruska nawała runęła ze wschodu, a Mieszko II znalazł się w potrzasku, z którego nie było wyjścia. Gdy król uciekał z płonącego kraju, jego starszy brat triumfalnie wjeżdżał do Gniezna. Cena za to zwycięstwo była jednak straszliwa: spalone wsie, tysiące ludzi w łańcuchach i państwo rozdarte na kawałki.

Wdowę po własnym bracie zwabił na rozmowę, a potem kazał ją uwięzić, ograbić z kosztowności i pobić. Tak Konrad Mazowiecki potraktował księżną Grzymisławę w swojej bezwzględnej walce o krakowski tron. Przez niemal dwie dekady toczył wojny, porywał, więził i upokarzał, byle tylko zdobyć władzę nad Polską.

Mógł dorównać wielkim przodkom. Miał męstwo, energię i polityczny talent, który niektórzy historycy nazywali wręcz genialnym. A jednak skończył jako wygnaniec, który zamordował biskupa i stracił koronę. Bolesław II Szczodry, zwany też Śmiałym, to jeden z najbardziej kontrowersyjnych władców w dziejach Polski. Co sprawiło, że człowiek o tak wielkim potencjale skończył na dnie?

Budował katedry, prowadził misje wśród pogan i reprezentował polski Kościół przed samym cesarzem. Werner, biskup płocki, był jednym z najważniejszych ludzi w Polsce doby rozbicia dzielnicowego i zaufanym współpracownikiem panującego księcia. Jego błyskotliwą karierę przerwał jednak nagły, brutalny cios zadany w środku nocy.

Zerwał się z miejsca, wyrwał ukryty sztylet i z okrzykiem "Ty zdrajco!" rzucił się na namiestnika całego Śląska. Tak Mikołaj II opolski rozpętał krwawą awanturę na zjeździe książąt w Nysie, raniąc swojego największego wroga i goniąc go z nożem po ratuszu. Te kilka chwil szaleństwa miało go kosztować głowę. Oto jeden z najbardziej dramatycznych incydentów w dziejach Piastów.

Jednego wypędzono z kraju, drugi marzył o niezależnym państwie. Władysław Odonic i Świętopełk II Wielki połączyli siły, a ich sojusz przypieczętowało małżeństwo i wspólny wróg. Obaj mieli powody, by chcieć śmierci najpotężniejszego księcia w Polsce, Leszka Białego. To właśnie ci dwaj ambitni władcy stoją w źródłach jako zleceniodawcy zbrodni pod Gąsawą. Oto historia niebezpiecznego przymierza, które doprowadziło do jednego z najgłośniejszych mordów w dziejach Polski.

Latem 1651 roku, gdy Rzeczpospolita z trwogą śledziła kozackie zagony Chmielnickiego, w samym sercu Podhala wybuchł bunt, którego właściwie nie powinno było być. Stał za nim człowiek, raz przedstawiający się jako szlachcic, raz jako syn króla.

Przed wrogami miał go ocalić pająk, który zasnuł wejście do jaskini pajęczyną. Tak legenda tłumaczy jeden z najbardziej niezwykłych epizodów tułaczki Władysława Łokietka – księcia, który stracił niemal wszystko, a mimo to wrócił, zjednoczył kraj i sięgnął po koronę.

Wino lało się strumieniami, muzykanci grali, a goście bawili się w najlepsze. Nagle czeski książę Bolesław Rudy wstał od stołu i zaatakował własnego zięcia. Był to sygnał dla jego ludzi, którzy rzucili się na zgromadzonych możnowładców. Uczta w jednej chwili zamieniła się w krwawą rozprawę. Tym czynem Rudy przypieczętował jednak własny los i dał pretekst do działania człowiekowi, który od dawna spoglądał na praski tron – jego kuzynowi, Bolesławowi Chrobremu.

Latem 1943 roku na Wołyniu każda kolejna noc mogła oznaczać koniec życia całej wsi. Napady na polskie osady przybierały skalę nieznaną wcześniej na tych ziemiach, a ich sprawcami byli ukraińscy nacjonaliści działający w ramach UPA. Do dziś historycy sprzeczają się o dokładną liczbę ofiar tej czystki, choć zgadzają się co do jej przebiegu i konsekwencji.