Zaczęło się od matematyków
Pod koniec lat 20. polski wywiad postanowił szukać kryptologów wśród matematyków. W 1929 roku zorganizowano tajny kurs dla studentów Uniwersytetu Poznańskiego. Wśród osób, które później trafiły do Biura Szyfrów, znaleźli się Marian Rejewski, Henryk Zygalski i Jerzy Różycki.
Nie dysponowali przejętą niemiecką maszyną wojskową. Polski wywiad zdobył cywilny model Enigmy, a Francuzi przekazali dokumenty uzyskane od niemieckiego informatora Hansa Thilo Schmidta. Te materiały były niezwykle cenne, ale same nie rozwiązywały problemu.
Rejewski musiał odtworzyć sposób działania wojskowej wersji maszyny. Wykorzystał do tego matematykę, m.in. analizę permutacji, zamiast opierać się wyłącznie na tradycyjnych metodach kryptologicznych. Pod koniec 1932 roku Polacy potrafili już odczytywać część niemieckich wiadomości.
Był to dopiero początek wieloletniej walki z systemem, który Niemcy stale ulepszali.
Sama Enigma nie wystarczała
Enigma zmieniała sposób szyfrowania wraz z każdym naciśnięciem klawisza. O wyniku decydowały m.in. ustawienia wirników i połączenia na tablicy wtyczkowej. Codziennie stosowano nowe klucze, a kolejne modyfikacje maszyny utrudniały pracę kryptologów.
Polacy musieli więc nie tylko poznać jej konstrukcję, lecz także stworzyć sposób na regularne odnajdywanie aktualnych ustawień.
Pomagały w tym opracowane przez nich urządzenia i metody. Rejewski skonstruował cyklometr, a po kolejnych zmianach wprowadzonych przez Niemców powstała bomba kryptologiczna. Jej zadaniem było automatyczne sprawdzanie części możliwych ustawień Enigmy.
Henryk Zygalski opracował z kolei perforowane arkusze, znane później jako płachty Zygalskiego. Ułatwiały one ustalanie ustawień wykorzystywanych podczas szyfrowania.
Polacy budowali również własne kopie Enigmy. Produkował je warszawski zakład AVA. Dzięki temu Biuro Szyfrów mogło prowadzić doświadczenia i rozwijać kolejne sposoby odczytywania niemieckiej korespondencji bez dostępu do oryginalnych wojskowych urządzeń.
Sekret ujawniono tuż przed wojną
Przez kilka lat Polacy nie informowali sojuszników o pełnej skali swoich osiągnięć. Jeszcze podczas spotkania z brytyjskimi i francuskimi kryptologami w styczniu 1939 roku nie ujawnili, że potrafią łamać szyfry Enigmy.
Sytuacja zmieniła się latem. Wojna stawała się coraz bardziej prawdopodobna, a kolejne modyfikacje niemieckiego systemu wymagały większych możliwości technicznych, niż Polska była w stanie zapewnić samodzielnie.
25 i 26 lipca 1939 roku w ośrodku polskiego wywiadu w Pyrach pod Warszawą przedstawiciele Wielkiej Brytanii i Francji poznali skalę polskich osiągnięć.
Zobaczyli kopie Enigmy i urządzenia stworzone do łamania jej szyfru. Polacy wyjaśnili również stosowane przez siebie metody i przekazali materiały potrzebne do dalszych prac. Dla obu delegacji przygotowano po jednej kopii maszyny.
Nie był to więc prezent w postaci urządzenia, którego działania sojusznicy musieliby dopiero się domyślać. Otrzymali wyniki kilku lat badań oraz wiedzę, dzięki której mogli znacznie szybciej rozpocząć własną pracę.
Brytyjski kryptolog Dilly Knox, który uczestniczył w spotkaniu, był pod dużym wrażeniem polskich osiągnięć. Później oceniano, że informacje przekazane w Pyrach pozwoliły Brytyjczykom zaoszczędzić wiele miesięcy pracy.
Polacy pracują dalej
Po niemieckim ataku na Polskę Rejewski, Zygalski i Różycki opuścili kraj. Przez Rumunię dotarli do Francji, gdzie ponownie zajęli się odczytywaniem niemieckiej korespondencji.
Wojna zmuszała ich później do kolejnych ewakuacji i pracy w zmieniających się warunkach. Historia polskich kryptologów nie zakończyła się więc na spotkaniu w Pyrach.
Ich największe osiągnięcie nastąpiło jednak jeszcze przed rozpoczęciem wojny. Dysponując cywilną maszyną, materiałami wywiadowczymi i własnymi metodami matematycznymi, zdołali odtworzyć działanie wojskowej Enigmy i przez lata odczytywać szyfrowane nią wiadomości.
