Koronacja Przemysła II. Rekonstrukcja ceremonii i jej symboliki

Na ziemiach polskich, podzielonych na księstwa, rosło znaczenie idei ponownego zjednoczenia państwa. Jej orędownikiem był arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka, który wspierał politykę Przemysła II. To on 26 czerwca 1295 roku koronował księcia w katedrze gnieźnieńskiej. Koronacja przywracała godność królewską po ponad dwóch stuleciach, choć władza Przemysła II nie obejmowała wszystkich ziem polskich.

Próba odtworzenia wydarzeń z 26 czerwca 1295 roku stawia przed badaczami poważne wyzwanie. Nie zachował się szczegółowy opis liturgicznego przebiegu koronacji Przemysła II. Nie oznacza to jednak, że jesteśmy zdani wyłącznie na domysły. W rękopisie kapituły gnieźnieńskiej zachował się formularz obrzędu koronacyjnego, czyli ordo, zawierający kolejność czynności i towarzyszące im modlitwy.

Stanisław Kutrzeba, który opublikował ten tekst, dopuszczał możliwość, że posłużono się nim podczas koronacji Przemysła II. Zaznaczał jednak, że nie można tego uznać za pewne.

Formularz pozwala zatem przedstawić możliwy przebieg obrzędu, lecz nie stanowi bezpośredniej relacji z uroczystości w Gnieźnie. Tę granicę trzeba zachować także przy interpretacji szat i insygniów: źródła mówią o niektórych z nich, ale nie pozwalają odtworzyć wszystkich szczegółów ich wyglądu.

Średniowieczny ceremoniał koronacyjny prowadził władcę przez kolejne modlitwy i gesty: od wejścia do kościoła i uniżenia przed ołtarzem po namaszczenie, nałożenie korony oraz zajęcie tronu. Poniższy porządek wynika z gnieźnieńskiego ordo. Nie mamy pewności, czy wszystkie jego elementy wystąpiły podczas koronacji Przemysła II.

1. Introitus i prostracja. Wejście i uniżenie

Według formularza księciu w drodze do kościoła towarzyszyli biskupi i duchowni. Po wejściu do świątyni władca zdejmował płaszcz i broń. Przed ołtarzem następował akt prostracji: przyszły król leżał krzyżem na posadzce wraz z duchownymi, podczas gdy chór śpiewał litanię.

Ten początek obrzędu podkreślał pokorę władcy przed Bogiem. Nie wiemy natomiast, jaką szatę miał wtedy na sobie Przemysł II. Gnieźnieńskie ordo nie podaje jej barwy ani materiału, dlatego białą dalmatykę można byłoby zaproponować najwyżej jako element artystycznej rekonstrukcji, nie jako ustalony szczegół koronacji.

2. Consecratio i unctio. Przyrzeczenie i namaszczenie

Po litanii formularz przewidywał pytania o obowiązki przyszłego króla wobec Kościoła i poddanych. Następnie metropolita namaszczał władcę poświęconym olejem. Ordo wymienia głowę, pierś, łopatki, okolice ramion oraz dłonie. Modlitwy towarzyszące namaszczeniu mówiły między innymi o sprawiedliwych rządach, pokoju i obronie powierzonych królowi ludzi.

Był to jeden z najważniejszych momentów ceremonii: ukazywał religijny wymiar królewskiej władzy i wynikającą z niej odpowiedzialność. Aby dokonać namaszczenia, należało odsłonić odpowiednie części ciała monarchy.

Źródło nie wyjaśnia jednak, w jaki sposób to robiono. Nie można na jego podstawie odtworzyć rozcięć, paneli ani innych szczegółów konstrukcji szaty.

3. Traditio insigniorum. Wręczenie insygniów władzy

Po namaszczeniu następowało przekazanie oznak królewskiej godności. Gnieźnieński formularz wymienia miecz, płaszcz, pierścień, koronę i berło. Każdemu z tych przedmiotów towarzyszyły słowa objaśniające powinności monarchy. Miecz wiązano z obroną Kościoła, wymierzaniem sprawiedliwości oraz pomocą wdowom i sierotom. Pierścień przedstawiano jako znak wiary. Nałożenie korony i wręczenie berła dopełniały obrzędu przekazania władzy.

Nie znamy dokładnego wyglądu insygniów użytych podczas koronacji Przemysła II. Jego pieczęć majestatyczna, stosowana już po koronacji, przedstawia króla na tronie, w koronie, z berłem w prawej ręce i jabłkiem zwieńczonym krzyżem w lewej. Ukazuje ona królewski majestat, ale nie rozstrzyga, jak skonstruowana była rzeczywista korona ani w którym momencie ceremonii władca otrzymał poszczególne przedmioty.

Formularz wspomina również o płaszczu jako jednym ze znaków królewskiej godności. Nie określa jednak jego koloru, ciężaru ani sposobu barwienia. Przypisanie płaszczowi Przemysła II głębokiej czerwieni byłoby więc interpretacją, a nie informacją wynikającą ze źródła.

4. Enthronisatio i msza. Zajęcie tronu

Według ordo biskupi prowadzili ukoronowanego monarchę do tronu. Po jego zajęciu duchowieństwo śpiewało Te Deum laudamus, a następnie metropolita odprawiał mszę. Obrzęd kończył się zatem publicznym ukazaniem króla oraz liturgią, w której modlono się o pomyślne sprawowanie przez niego władzy.

Pieczęć majestatyczna przedstawia Przemysła II w pozycji siedzącej, z płaszczem narzuconym na ramiona. Jest cennym świadectwem królewskiego wizerunku, nie pozwala jednak ustalić układu fałdów szaty podczas intronizacji ani szczegółów jej zapięcia w dniu koronacji.

W średniowiecznym ceremoniale szaty i insygnia pomagały wyrazić zmianę statusu władcy. Gnieźnieńskie ordo wspomina o zdjęciu płaszcza przed prostracją oraz o przekazaniu płaszcza w dalszej części obrzędu. Pieczęć Przemysła II przedstawia natomiast króla w szacie z szerokimi rękawami i płaszczu narzuconym na ramiona. Te dwa świadectwa pozwalają mówić o roli stroju w ukazywaniu królewskiej godności, ale nie wystarczają do odtworzenia jego barw i ornamentów.

Biel szaty, czerwień płaszcza czy geometryczne wzory haftów mogłyby tworzyć spójną interpretację plastyczną obrzędu. Nie zachował się jednak dowód, że właśnie tak wyglądały szaty Przemysła II. Z tego samego powodu nie można uznać zestawienia bieli i czerwieni za najstarszą sakralną kodyfikację barw odrodzonego Królestwa Polskiego.

Mocniejszą podstawę do odczytania królewskiej symboliki daje pieczęć. Wizerunek władcy na tronie, z koroną, berłem i jabłkiem, połączono na niej z przedstawieniem ukoronowanego orła. Przedmioty te tworzą czytelny obraz majestatu, choć sama pieczęć nie jest wiernym odwzorowaniem stroju i insygniów z dnia koronacji.

Jakub Świnka wspierał dążenia do odnowienia Królestwa Polskiego, a jako arcybiskup gnieźnieński dokonał koronacji Przemysła II. Religijny obrzęd miał tym samym także wymowę polityczną. Można ją dostrzec w trzech powiązanych ze sobą aspektach.

Odnowienie godności królewskiej. Koronacja przywracała królewski tytuł po ponad dwóch stuleciach przerwy. Nie oznaczała jeszcze zjednoczenia wszystkich ziem polskich, lecz nadawała dążeniom do przezwyciężenia podziału wyrazistą formę.

Manifestacja dynastyczna. Publiczne nałożenie korony na głowę piastowskiego władcy ukazywało powrót królewskiej godności. Późniejsza pieczęć Przemysła II utrwalała ten przekaz, przedstawiając go jako monarchę zasiadającego na tronie.

Majestat liturgiczny. Kolejność modlitw, namaszczenia, przekazania insygniów i zajęcia tronu podkreślała rangę wydarzenia. Zapisane w ordo słowa przypominały zarazem, że królewska władza wiąże się z obowiązkiem sprawiedliwego rządzenia i troski o poddanych. Nie mamy podstaw, by Jakubowi Śwince przypisywać osobny program haftów, barw i zmian szat; możemy natomiast wskazać jego rolę w koronacji, która przywróciła Piastom królewską godność.