Wypił mleko i padł martwy. Zagadkowa śmierć najbardziej rozrzutnego Piasta

Henryk XI legnickiHenryk XI legnicki
Źródło zdjęć: © Domena publiczna

Skarżył się na bóle żołądka, wypił mleko dla ochłody, a godzinę później padł martwy. Henryk XI legnicki, który przez całe życie trwonił fortunę i wojował z całym światem, zmarł nagle w Krakowie w chwili, gdy los wreszcie zaczął mu sprzyjać. Współcześni od razu zaczęli szeptać o truciźnie, ale nikomu nic nie udowodniono. Oto zagadkowy koniec jednego z najbarwniejszych Piastów w historii.

Tułacz, który uciekł z więzienia

Henryk XI legnicki był postacią równie barwną, co lekkomyślną. Przez lata trwonił majątek na hulanki i wystawne gesty, zadłużając księstwo na astronomiczną sumę, a przy tym nieustannie popadał w konflikty, także z własnym bratem, który odebrał mu Legnicę. Choć na krótko odzyskał władzę, jego kłopoty wcale się nie skończyły.

W 1581 roku cesarz Rudolf II skazał Henryka na więzienie za niewywiązywanie się z powinności lennika. Książę trafił najpierw do Pragi, a potem do Wrocławia, lecz wyroku nie odsiedział do końca. Upił strażników i uciekł do Rzeczypospolitej, gdzie znalazł schronienie.

Cesarz zażądał wówczas od króla Stefana Batorego wydania zbiega, co postawiło polskiego władcę w niełatwym położeniu.

Batory nie chciał zadrażniać stosunków z cesarzem, ale nie zamierzał też spełnić jego żądania. Powód był prosty, bo Henryk zdążył wkraść się w łaski żony króla, Anny Jagiellonki, która hojnie go wspierała, nie szczędząc własnych pieniędzy. Ta protekcja miała się okazać kluczowa dla dalszych losów księcia.

W kręgu wielkiej polityki

Po śmierci Stefana Batorego Henryk zaangażował się w walkę o polski tron. Wspierał Annę Jagiellonkę oraz jej siostrzeńca ze Szwecji, Zygmunta Wazę, w staraniach o koronę.

Był nawet w Sztokholmie, gdzie zaprzyjaźnił się z przyszłym królem Polski. Legnicki książę, dotąd znany głównie z rozrzutności i awantur, znalazł się nagle blisko centrum wielkiej polityki.

Sprawy przybrały dla niego korzystny obrót pod koniec stycznia 1588 roku, gdy wojska polskie rozbiły pod Byczyną armię Habsburgów pretendujących do polskiego tronu. W bitwie tej pojmano arcyksięcia Maksymiliana Habsburga, co otworzyło przed Henrykiem nowe możliwości.

Klęska Habsburgów była mu bardzo na rękę. Mając za protektorów króla Zygmunta III i Annę Jagiellonkę, książę mógł wreszcie poważnie myśleć o odzyskaniu utraconego dziedzictwa w Legnicy.

Co więcej, jego powrót na Śląsk sprzyjałby wzrostowi polskich wpływów na silnie zgermanizowanym już wówczas Dolnym Śląsku. Po latach tułaczki i niepowodzeń przyszłość wreszcie zaczynała rysować się przed nim w jasnych barwach.

Śmierć po szklance mleka

Wszystkie te plany i nadzieje legły w gruzach 3 marca 1588 roku, gdy Henryk XI nieoczekiwanie zmarł w Krakowie. Według relacji Hansa Schweinichena książę wypił dwie szklanki mleka dla ochłody, a po godzinie osunął się na ziemię, wcześniej skarżąc się na silne bóle żołądka. Śmierć nadeszła nagle i szybko.

Objawy natychmiast nasunęły podejrzenie o otrucie, które wyrazili już współcześni obserwatorzy. Wątpliwości potęgował fakt, że Henryk był okazem zdrowia i nie miał żadnych zdiagnozowanych chorób.

Trudno było uwierzyć, że silny mężczyzna umiera tak nagle bez wyraźnej przyczyny, i to akurat wtedy, gdy los zaczął mu wreszcie sprzyjać.

Wśród historyków podnosi się, że najbardziej na śmierci Henryka skorzystali Habsburgowie. Tracili oni bowiem ważną kartę przetargową, bo strona polska domagała się zwrotu księciu jego władztwa.

Czy oznacza to, że to dwór cesarski maczał palce w otruciu? Wszystkie poszlaki zdają się na to wskazywać, lecz brak twardych dowodów. Dwór habsburski potrafił działać skrycie, nie pozostawiając śladów, więc prawdy zapewne nigdy nie poznamy.

Trumna wystawiona na ulicę

Burzliwe losy Henryka nie zakończyły się nawet wraz z jego śmiercią. Pojawił się bowiem problem z pochówkiem, wynikający z tego, że książę był luteraninem. O spoczęciu na którymś z cmentarzy arcykatolickiego wówczas Krakowa nie mogło być mowy.

Przez pewien czas ciało Henryka przetrzymywali u siebie krakowscy franciszkanie. Gdy jednak rodzina zmarłego zaczęła zwlekać z zapłatą za tę przysługę, zakonnicy postąpili w sposób szokujący, wystawiając trumnę księcia na ulicę, gdzie stała przez jakiś czas.

Ostatecznie zwłoki Henryka pochowali mieszkający w Krakowie Ślązacy, zrzeszeni w cechu białoskórników, którzy złożyli je w kaplicy przy jednym z kościołów. Tak zakończyła się historia człowieka, który za życia nie zaznał spokoju, a po śmierci nie od razu znalazł miejsce wiecznego spoczynku.

Źródło

Niniejszy tekst stanowi fragment najnowszej książki dr Mariusza Sampa "Kryminalne dzieje Piastów. Mroczna historia dynastii" (Wydawnictwo ZNAK, Kraków 2026).

Książka "Kryminalne dzieje Piastów" (wyd. ZNAK, Kraków 2026)
Książka "Kryminalne dzieje Piastów" (wyd. ZNAK, Kraków 2026) © Licencjodawca

Książkę można zamówić w wielu księgarniach, w tym na empic.com pod tym linkiem.

Wybrane dla Ciebie