Najgorszy władca Polski. Tak kronikarze wymazali go z historii

Dzisiaj w Polsce raczej mało się pamięta o Bezprymie, pierworodnym synu Bolesława Chrobrego, który przez kilka miesięcy rządził naszym krajem i doprowadził go na skraj przepaści. Winę za tę zbiorową amnezję ponoszą po części sami polscy kronikarze.

Gall Anonim oraz jego następcy w kronikarskim rzemiośle nie napisali o nim ani słowa. Gdyby nie niemieccy skrybowie, odnotowujący w swoich rocznikach to, co działo się u sąsiadów, Bezprym zniknąłby z pamięci historycznej, jakby nigdy nie istniał.

Nie jest to przypadek. Pierworodny syn Bolesława Chrobrego był postacią, o której polska tradycja chętnie zapomniała. Nawet profesjonalni historycy przez długie lata traktowali go po macoszemu, poświęcając mu najczęściej po kilka zdań w swoich opracowaniach.

Dopiero jakiś czas temu doczekał się pełnej biografii, a i ta powstała w dużej mierze na podstawie hipotez i domysłów, bo materiał źródłowy jest więcej niż skąpy. Tym ciekawiej prezentują się fragmenty informacji, jakie o nim pozostały, albowiem rysują portret człowieka wyjątkowo okrutnego nawet jak na standardy swoich czasów.

Roczniki Hildesheimskie nazwały Bezpryma tyranem przy okazji odnotowania faktu jego śmierci. Na tym określeniu opiera się w zasadzie większość późniejszych ocen tego władcy.

Dawniejsi historycy dokładali do tej charakterystyki kolejne epitety: okrutnik, psychopata czy człowiek niedorozwinięty umysłowo. Niektórzy próbowali nawet znaleźć przyczynę tej rzekomej patologii w samym imieniu księcia.

"Bezprym" tłumaczono bowiem jako osobę upartą, nieszczerą, gwałtowną, względnie pozbawioną pierwszeństwa ("bez prymu"). W ostatnich latach pojawiła się też hipoteza, że Bezprym był w gruncie rzeczy bękartem, odtrąconym przez Bolesława Chrobrego na rzecz średniego syna, Mieszka II.

Czy był rzeczywiście aż tak zły? Trudno odpowiedzieć na to pytanie z całą pewnością, gdyż obraz, jaki kreślą źródła, powstawał w otoczeniu jego wrogów. Warto pamiętać, że historię piszą zwycięzcy, a Bezprym przegrał na całej linii. Nie pozostawił po sobie ani potomków, ani stronników, którzy mogliby zadbać o jego dobre imię.

Jedno jest jednak pewne: Bezprym miał za sobą lata, które mogłyby złamać niejednego człowieka. Apodyktyczny ojciec wysłał go do klasztoru we Włoszech, odcinając tym samym od tronu i od wpływu na politykę.

Decyzja ta była równoznaczna z cywilną śmiercią. Zakonnik, zamknięty w murach opactwa, mógł co najwyżej modlić się i przepisywać manuskrypty. O rządzeniu państwem mógł zapomnieć.

Bezprym siedział więc w celi, podczas gdy jego młodszy brat szykował się do objęcia korony. Łatwo sobie wyobrazić, jakie uczucia nim targały. Gniew, upokorzenie, pragnienie odwetu.

Trudno o gorszy los dla człowieka urodzonego z myślą o panowaniu. Bezprym, jako najstarszy syn potężnego władcy, mógł spodziewać się, że to właśnie on zasiądzie na ojcowskim tronie.

Zamiast tego trafił do odległego włoskiego opactwa, z dala od kraju, dworu i wszelkich nadziei na władzę. Każdy dzień w klasztornej celi musiał przypominać mu o tym, co utracił.

Niektórzy badacze doszukiwali się w Bezprymie poganina, chcącego zniszczyć chrześcijaństwo zaprowadzone przez dziadka i ojca. Inni wręcz przeciwnie, widzieli w nim gorliwego katolika tępiącego resztki pogaństwa, co w oczach współczesnych mogło wyglądać na tyraństwo.

Prawda leży zapewne gdzieś pośrodku. Bezprym był po prostu synem swojego ojca: wychowanym w pogardzie dla słabości, gotowym na wszystko, byle odzyskać to, co uznawał za swoje.

Bolesław Chrobry pozbywał się przeciwników oślepieniem i wygnaniem. Oślepił własnego czeskiego kuzyna, wygnał macochę i przyrodnich braci, a do realizacji swoich celów potrafił poświęcić dosłownie wszystko. Bezprym wyrósł w cieniu tej bezwzględności i wyniósł z niej własną, jeszcze mroczniejszą lekcję.

Bezprym miał okazać się jeszcze gorszy. Tam gdzie ojciec budował potęgę państwa, syn miał ją zburzyć. A pierwszym krokiem na tej drodze stała się decyzja, którą trudno nazwać inaczej niż zdradą ojczyzny. Gdy w 1025 roku Bolesław Chrobry zamknął oczy na zawsze, Bezprym zobaczył swoją szansę.

Niniejszy tekst stanowi fragment najnowszej książki dr Mariusza Sampa "Kryminalne dzieje Piastów. Mroczna historia dynastii" (Wydawnictwo ZNAK, Kraków 2026). Książkę można zamówić w wielu księgarniach, w tym na empic.com pod tym linkiem.