Najsłynniejsze ucieczki Polaków z Auschwitz. Tak przechytrzono SS 

19 listopada 1943 roku z Auschwitz udało się zbiec Jerzemu Wesołowskiemu. W obozie zmuszono go do pracy w szpitalu, gdzie poważnie podupadł na zdrowiu z powodu tyfusu plamistego. Dzięki sprytowi i odwadze współwięźniów cudem uniknął śmierci latem 1942 roku, kiedy wpisano go na listę chorych, oczekujących na uśmiercenie w komorze gazowej.

W zasadzie niewiele brakowało, aby Jerzy Wesołowski nie wydostał się w ogóle z obozu. Jego plany w ostatnim momencie zdradziła jedna ze współwięźniarek.

Wesołowski zachował jednak zimną krew i podjął ryzyko. Namówił Cyganów, aby wywołali zamieszanie, zaś jego kolega, Roman Cieliczko, w tym samym momencie przeciął niepostrzeżenie druty ogrodzenia. Pomimo strzelaniny Cieliczko i Wesołowski przedostali się w ciemnościach nocy na zewnątrz obozu i szczęśliwie dotarli do Zakopanego.

W Zakopanem Jerzy Wesołowski zamieszkał u znajomych Cieliczki. Później przeprowadził się do Krakowa, gdzie skończył studia na Uniwersytecie Jagiellońskim. Dzięki niemu Armia Krajowa otrzymała wiarygodne informacje o sytuacji panującej w Auschwitz.

27 czerwca 1944 roku doszło do niezwykłej ucieczki Konstantego Jagiełły i Tomasza Sobańskiego, którym udało się przekupić Unterscharführera Haegerta. W konsekwencji dotarli bezpiecznie do jednej z piwnic, chowając się pod betonową pokrywą zakrywającą ciężki elektryczny silnik.

Kiedy Niemcy na apelu odkryli brak dwóch więźniów, rozpoczęli za nimi bezskuteczny pościg poza obozem. Po uspokojeniu sytuacji Konstanty Jagiełło i Tomasz Sobański następnego dnia w nocy wyszli z ukrycia, a następnie bezpiecznie przeczołgali się obok niemieckich strażników.

Po wydostaniu się z Auschwitz przekazali organizacji PPS w Krakowie klisze, przedstawiające plany obozu oraz szkice z zaznaczonym rozmieszczeniem sił SS.

Konstanty Jagiełło po ucieczce z Auschwitz zaangażował się w organizowanie ucieczek więźniów z obozu Brzeszcze. Zginął pod koniec października 1944 roku po prowokacji SS-manów, którzy przebrali się za więźniów obozowych. Odznaczono go pośmiertnie m.in. Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari.

Polak Edward Galiński trafił do Auschwitz w czerwcu 1940 roku, gdzie zmuszono go do pracy w obozowej ślusarni. Na przełomie 1943/1944 roku Edek poznał Matę Zimetbaum, niezwykle uroczą kobietę, przydzielającą obowiązki więźniarkom. Zakochał się w niej bez pamięci, i co ważne, jego uczucie zostało odwzajemnione.

Edward i Mata wydostali się z nazistowskiej fabryki śmierci w przebraniu SS-manów. Przebranie oraz broń mieli im dostarczyć za odpowiednią opłatą jeden z przychylnych więźniom strażników. Załatwieniem odpowiednich papierów zajął się natomiast obozowy ruch oporu, z którym para była związana.

Swoje plany Edward Galiński i Mata Zimetbaum wcielili w życie 24 czerwca 1944 roku. Bez większego problemu udało im się wydostać z obozu i zanim strażnicy dostrzegli, co się stało, byli już daleko od Oświęcimia.

Niestety po niecałych dwóch tygodniach uciekinierów schwytano w Beskidzie Żywieckim. Przysłano ich z powrotem do obozu, gdzie okrutny komendant Josef Kramer przykładnie ich ukarał.

Najpierw zakochanych przez długi czas torturowano, a następnie kazano zabić. Istnieją różne relacje opisujące ich śmierć. Edwarda na pewno powieszono, zaś Matę najprawdopodobniej spalono żywcem. Jeszcze wydaniem ostatniego tchnienia Edek próbował wykrzyknąć "Niech żyje Polska", jednak szybkie zaciśnięcie pętli wokół jego szyi przez kata uniemożliwiło mu wypowiedzenie wszystkich tych słów.

20 czerwca 1942 roku z Oświęcimia uciekli czterej więźniowie: Kazimierz Piechowski, Eugeniusz Bendera, Stanisław Jaster oraz Józef Lempart. Inicjatorem ucieczki był Bendera, którego poinformowano o trafieniu na listę osób, mających zostać zagazowanymi.

W tych okolicznościach ucieczka była jedyną szansą ocalenia. Ze swoich planów Bendera zwierzył się kolegom, którzy przystali na jego ofertę.

Dla Bendery i jego towarzyszy istotnym problemem było to, iż wykryta ucieczka spowoduje niemiecką zemstę na pozostałych więźniach (za każdego zbiega naziści zabijali aż 10 osób). Wreszcie po jakimś czasie Kazimierz Piechowski wymyślił, iż należy stworzyć fikcyjne komando pracy.

W dniu akcji całej czwórce udało się w mistrzowski sposób wykonać opracowany z dbałością o szczegóły plan. Najpierw ukradli niemiecką broń i mundury, a następnie wsiedli do skradzionego samochodu, którym przedostali się przez kolejne punkty kontrolne obozu. W ucieczce więźniom pomogła biegła znajomość języka niemieckiego Kazimierza Puchalskiego, który porozumiewał się z nazistami na całej trasie ucieczki z obozu.

Ucieczka Kazimierza Puchalskiego i trzech jego kolegów była jedną z najbardziej brawurowych ucieczek w dziejach obozu Auschwitz. Zaprezentowaną ją m.in. w nakręconym przez BBC fabularyzowanym dokumencie, w którym wystąpił sam Piechowski.

W 1940 roku w obozie Auschwitz znalazł się rotmistrz kawalerii Wojska Polskiego Witold Pilecki. Dał się specjalnie złapać hitlerowcom, aby przeniknąć do obozu i zorientować się w położeniu jego więźniów.

To, co zobaczył, przeszło jego najgorsze obawy. Za sprawą Pileckiego utworzono też na terenie obozu specjalną siatkę tzw. Związek Organizacji Wojskowej, która m.in. pomagała w organizowaniu ucieczek z obozu.

Dzięki zaangażowaniu Pileckiego w maju 1942 roku z Auschwitz zrejterowali Wincenty Gawron i Stefan Bielecki. Udało im się zmylić pogoń, którą wysłali za nimi Niemcy. Przepłynęli wpław Sołę, a później przedzierali się przez okoliczne lasy aż do Limanowej.

29 grudnia 1942 roku Witold Pilecki dołożył swoją cegiełkę do ucieczki Niemca Otto Küsela i trzech swoich rodaków: Jana Komskiego, Bolesława Kuczbary oraz Mieczysława Januszewskiego. Uciekinierom udało się bezpiecznie wyjechać z obozu na wozie, przewożącym meble. Kiedy zbiedzy dotarli do jednej z podoświęcimskiej miejscowości, czekali na nich tam już odpowiedni ludzie, którzy pomogli im w dalszej podróży.

Udana okazała się również ucieczka z Oświęcimia samego Witolda Pileckiego z obozu. Realizacja tego przedsięwzięcia była możliwa dzięki jego kolegom z organizacji obozowej, Edwardowi Ciesielskiemu i Janowi Redzejowi.

Wszystkim trzem udało się dostać do komanda piekarzy na nocną zmianę. W nocy z 26 na 27 kwietnia 1943 roku otworzyli drzwi piekarni dorobionym kluczem i przęcieli przewód dzwonka alarmowego. Jeden z esesmanów oddał wprawdzie w ich kierunku kilka strzałów, jednak żaden z nich nie trafił celu. Dzięki dostarczonym przez Pileckiego dla wywiadu Armii Krajowej informacjom było możliwe osądzenie o skazanie po wojnie nazistowskich zbrodniarzy.

Ciesielski E., Wspomnienia oświęcimskie, Kraków 1968.

Czech Danuta, Kalendarz wydarzeń w KL Auschiwitz, Oświęcim 1992.

Dębski J., Oficerowie Wojska Polskiego w obozie koncentracyjnym Auschwitz 1940-1945. Słownik biograficzny, Oświęcim 2016.

Fairweather J., Ochotnik, Prawdziwa Historia tajnej misji Witolda Pileckiego, Kraków 2020.