Bitwa pod Leuktrami. Tak runął mit niezwyciężonych Spartan

Śmierć Epaminondasa, aut. Bartolomeo PinelliŚmierć Epaminondasa, aut. Bartolomeo Pinelli
Źródło zdjęć: © Domena publiczna

W jednej bitwie Sparta straciła króla i około 400 pełnoprawnych obywateli. W 371 r. p.n.e. jej słynną armię pokonali Tebańczycy, którzy jeszcze kilka lat wcześniej musieli znosić obecność spartańskiego garnizonu w swoim mieście. Klęska pod Leuktrami zapoczątkowała upadek potęgi, która przez dziesięciolecia dominowała w Grecji.

Konflikt Sparty z Tebami

Po zwycięstwie nad Atenami w 404 r. p.n.e. Sparta stała się najpotężniejszym państwem greckim. Spartanie starali się utrzymać swoją dominację, ingerując w sprawy innych miast i narzucając im własną politykę. Takie postępowanie wywoływało coraz większy opór, szczególnie w Tebach, które dążyły do odzyskania wpływów w Beocji.

W 379 r. p.n.e. Tebańczycy uwolnili swoją cytadelę od spartańskiego garnizonu, a następnie zaczęli podporządkowywać sobie okoliczne miasta. Doprowadziło to do kolejnego konfliktu ze Spartą.

Spór zaostrzył się w 371 r. p.n.e. podczas negocjacji pokojowych. Tebańczycy chcieli zawrzeć porozumienie w imieniu całej Beocji, na co Spartanie nie zamierzali się zgodzić. Domagali się niezależności poszczególnych miast, licząc na osłabienie pozycji Teb. Ostatecznie Tebańczyków wykluczono z układu pokojowego, a spartański król Kleombrotos wkroczył ze swoją armią do Beocji.

Spartanie cieszyli się wówczas opinią znakomitych wojowników, choć nie zawsze odnosili zwycięstwa. W 425 r. p.n.e. na wyspie Sfakteria część ich żołnierzy poddała się Ateńczykom. Wydarzenie to zaskoczyło wielu Greków, przekonanych, że Spartanie wolą zginąć, niż dostać się do niewoli.

Niniejszy tekst powstał na podstawie najnowszej książki Andrew Baylissa "Sparta. Wzlot i upadek antycznego supermocarstwa" (Wydawnictwo Rebis, Poznań 2025). Książkę można kupić w wielu księgarniach, w tym na empik.com pod tym linkiem.

Andrew Bayliss, Sparta. Wzlot i upadek antycznego supermocarstwa (wyd. Rebis, Poznań 2026)
Andrew Bayliss, Sparta. Wzlot i upadek antycznego supermocarstwa (wyd. Rebis, Poznań 2026) © Licencjodawca

Taktyka Epaminondasa

Do decydującego starcia doszło pod Leuktrami, gdzie na Spartan czekały wojska Teb i ich beockich sojuszników. Jednym z głównych dowódców był Epaminondas, który zastosował nietypowe ustawienie piechoty.

W greckich armiach najsilniejsze oddziały zajmowały zazwyczaj prawe skrzydło. Epaminondas postanowił jednak zgromadzić swoich najlepszych żołnierzy po lewej stronie, naprzeciw Spartan, wśród których znajdował się król Kleombrotos.

Jak podawał Ksenofont, piechota spartańska została ustawiona w szyku liczącym najwyżej 12 szeregów. Tymczasem Tebańczycy utworzyli kolumnę o głębokości co najmniej 50 szeregów. Dzięki takiemu ustawieniu Epaminondas zamierzał skoncentrować główne siły na jednym odcinku i przełamać pozycje przeciwnika.

Według Diodora Sycylijskiego pozostałe oddziały tebańskie miały unikać bezpośredniej walki i stopniowo się cofać. Pozwalało to skoncentrować natarcie na spartańskim prawym skrzydle. Takie ustawienie wojsk określa się mianem szyku ukośnego.

W bitwie uczestniczył również elitarny Święty Zastęp dowodzony przez Pelopidasa. Jego zasługi podkreślał później Plutarch. Starożytne relacje różnią się jednak w szczegółach. Ksenofont opisywał przede wszystkim ustawienie wojsk i działania konnicy, natomiast późniejsi autorzy poświęcali więcej uwagi manewrom piechoty.

Klęska pod Leuktrami

Bitwę poprzedziło starcie konnicy, w którym Tebańczycy szybko zdobyli przewagę. Według Ksenofonta ich jazda była znacznie lepiej przygotowana od spartańskiej. Pokonani jeźdźcy Kleombrotosa zaczęli się wycofywać, wpadając na własną piechotę i wprowadzając zamieszanie w jej szeregach.

Wkrótce Tebańczycy przypuścili główne natarcie. Ich silnie rozbudowane lewe skrzydło uderzyło na pozycje Spartan. Mimo zaciętego oporu żołnierze Kleombrotosa nie zdołali powstrzymać przeciwnika.

W trakcie walk poległ spartański król oraz kilku innych dowódców. Gdy prawe skrzydło zaczęło się wycofywać, za jego przykładem poszły pozostałe oddziały. Pokonani Spartanie poprosili następnie o rozejm, aby zabrać z pola bitwy ciała swoich poległych.

Ogromne straty Spartan

Klęska pod Leuktrami była szczególnie dotkliwa ze względu na liczbę zabitych obywateli Sparty. Według Ksenofonta spośród około 700 Spartiatów uczestniczących w bitwie zginęło aż 400. Straty przekroczyły tym samym połowę ich liczby.

Spartiaci stanowili uprzywilejowaną grupę pełnoprawnych obywateli, na której opierała się potęga wojskowa państwa. Nie należy ich jednak utożsamiać ze wszystkimi mieszkańcami Sparty ani z ogółem żołnierzy służących w jej armii.

Ich liczba malała już od dłuższego czasu. Coraz mniej obywateli było w stanie spełniać wymagania majątkowe niezbędne do zachowania pełni praw. Śmierć kilkuset Spartiatów w jednej bitwie dodatkowo osłabiła państwo, które miało coraz większe trudności z uzupełnianiem szeregów swojej armii.

Utrata Mesenii

Zwycięstwo pod Leuktrami pozwoliło Tebańczykom przenieść działania wojenne na ziemie dotychczas kontrolowane przez Spartę. Na przełomie lat 370 i 369 p.n.e. Epaminondas wraz z sojusznikami wkroczył na Peloponez, docierając w pobliże samego miasta. Spartanie zdołali obronić swoją stolicę, ale nie powstrzymali dalszych działań przeciwnika.

Najdotkliwszą stratą okazała się Mesenia, pozostająca pod spartańskim panowaniem od stuleci. Znajdowały się tam rozległe majątki należące do Spartiatów, uprawiane przez niewolnych helotów. Dochody z tych ziem pozwalały obywatelom utrzymywać się bez konieczności osobistej pracy na roli i poświęcać czas szkoleniu wojskowemu.

W 369 r. p.n.e. powstało niezależne państwo meseńskie, a Spartanie utracili kontrolę nad tamtejszymi ziemiami i pracującą na nich ludnością. Pozbawiło to wielu obywateli znacznej części dochodów, od których zależała ich pozycja społeczna i możliwość pełnienia służby wojskowej.

Rosnąca potęga Teb zaczęła tymczasem niepokoić także Ateny. W 369 r. p.n.e. Ateńczycy zawarli sojusz ze Spartą, z którą jeszcze niedawno toczyli długotrwałą wojnę. Oba państwa obawiały się teraz dalszego wzrostu znaczenia Teb.

Sparta zachowała niezależność i nadal dysponowała armią, ale nie odzyskała już dawnej dominacji nad Grecją. Klęska pod Leuktrami, śmierć setek obywateli i późniejsza utrata Mesenii pozbawiły ją znacznej części sił, dzięki którym wcześniej narzucała swoją wolę innym państwom.

Źródło

Niniejszy tekst powstał na podstawie najnowszej książki Andrew Baylissa "Sparta. Wzlot i upadek antycznego supermocarstwa" (Wydawnictwo Rebis, Poznań 2025).

Andrew Bayliss, Sparta. Wzlot i upadek antycznego supermocarstwa (wyd. Rebis, Poznań 2026)
Andrew Bayliss, Sparta. Wzlot i upadek antycznego supermocarstwa (wyd. Rebis, Poznań 2026) © Licencjodawca

Książkę można kupić w wielu księgarniach, w tym na empik.com pod tym linkiem.

Wybrane dla Ciebie