300 Spartan przeszło do legendy. O innych bohaterach Termopil zapomniano

W 480 r. p.n.e. naprzeciw potężnej armii perskiego króla Kserksesa stanęły wojska kilku greckich państw. Dowodził nimi Leonidas, król Sparty, który przyprowadził 300 hoplitów. W rzeczywistości pod jego rozkazami znajdowało się znacznie więcej żołnierzy.

Herodot wymieniał wśród obrońców m.in. wojowników z Tegei, Mantinei i Koryntu. Na przełęcz przybyło także 700 Tespijczyków, 400 Tebańczyków i 1000 Fokijczyków. W bitwie uczestniczyli również Lokrowie, choć historyk nie podał ich liczby. Łącznie Grecy mogli wystawić ok. 7 tys. ludzi. Dokładna liczebność ich wojsk pozostaje jednak nieznana.

Termopile wybrano ze względu na wąskie przejście między górami a morzem, gdzie Persowie nie mogli w pełni wykorzystać swojej przewagi liczebnej. Greckie oddziały miały utrzymać pozycje do czasu przybycia posiłków. Jak wyjaśniał Herodot, wysłanie większych sił opóźniały uroczystości religijne, w tym obchodzone w Sparcie Karneje.

Niniejszy tekst powstał na podstawie najnowszej książki Andrew Baylissa "Sparta. Wzlot i upadek antycznego supermocarstwa" (Wydawnictwo Rebis, Poznań 2025). Książkę można kupić w wielu księgarniach, w tym na empik.com pod tym linkiem.

Po kilku dniach walk Persowie znaleźli sposób na obejście greckich pozycji. Pomógł im Efialtes, który wskazał górską ścieżkę prowadzącą na tyły obrońców. Gdy Grecy dowiedzieli się o zagrożeniu, zwołano naradę. Większość oddziałów opuściła przełęcz przed ostatecznym starciem.

Herodot przytoczył różne wersje tych wydarzeń, lecz sam uważał, że Leonidas nakazał sojusznikom odwrót, aby oszczędzić im śmierci. Przy królu pozostali jednak nie tylko Spartanie.

Do końca postanowiło walczyć również 700 Tespijczyków dowodzonych przez Demofilosa. Według Herodota nikt nie zmuszał ich do pozostania na przełęczy. Sami odmówili odwrotu i polegli razem z ludźmi Leonidasa.

Oddział Tespijczyków był ponad dwukrotnie liczniejszy od spartańskiego. Mimo to ich poświęcenie nigdy nie zdobyło podobnego rozgłosu. W popularnych opowieściach o Termopilach często pomija się nawet ich obecność podczas ostatniego starcia.

U boku Leonidasa pozostało również 400 Tebańczyków. Ich udział w ostatniej fazie bitwy od wieków budzi jednak spory.

Herodot twierdził, że spartański król zatrzymał ich wbrew ich woli. Podejrzewał bowiem Tebańczyków o sprzyjanie Persom i miał traktować ich jak zakładników.

Według tego samego historyka podczas końcowego starcia Tebańczycy odłączyli się od pozostałych Greków i poddali Kserksesowi. Nie wszystkim udało się przeżyć. Wielu jeńców miało zostać napiętnowanych na rozkaz perskiego władcy.

Relację Herodota zakwestionował później Plutarch. Zwracał uwagę, że zatrzymywanie niepewnych sojuszników w chwili niemal pewnej klęski nie miałoby większego sensu. Sam Plutarch pochodził jednak z Beocji i w swojej polemice bronił mieszkańców tego regionu.

Nie wiadomo, czy Tebańczycy rzeczywiście pozostali pod Termopilami pod przymusem. Ich obecność w ostatniej fazie bitwy nie budzi natomiast większych wątpliwości.

Herodot wspomniał również o poległych helotach, czyli ludności niewolnej podporządkowanej państwu spartańskiemu. Nie podał jednak, ilu ich uczestniczyło w bitwie ani jaką dokładnie odegrali rolę. Ich obecność jest jednym z powodów, dla których trudno ustalić rzeczywistą liczbę Greków poległych podczas ostatniego starcia.

Co ciekawe, nawet słynna liczba 300 nie odpowiada dokładnie liczbie poległych Spartan. Określa ona wielkość oddziału wysłanego na wyprawę przez Leonidasa.

Nie wszyscy jego żołnierze zginęli. Herodot opisał losy Aristodemosa, który z powodu choroby nie uczestniczył w ostatniej walce. Bitwę przeżył również Pantites, wysłany wcześniej z poselstwem. Obaj po powrocie do Sparty spotkali się z potępieniem.

Szczególne miejsce Spartan w pamięci o Termopilach zaznaczyło się już w starożytności. Jeden z najsłynniejszych epigramów poświęconych poległym głosił, że oddali oni życie, dochowując wierności prawom swojej ojczyzny.

Herodot twierdził nawet, że znał imiona wszystkich 300 Spartan wysłanych z Leonidasem. Wspominał jednak również o innych pomnikach upamiętniających bitwę, w tym o inskrypcji poświęconej poległym Peloponezyjczykom.

W kolejnych stuleciach największą sławę zdobyła opowieść o spartańskim królu i jego wojownikach. Współcześnie utrwalił ją m.in. film "300", skupiający się na Leonidasie i jego oddziale. Tespijczycy, Tebańczycy i heloci zajmują w tej legendzie znacznie mniej miejsca, choć o ich udziale w bitwie pisał już Herodot.

Niniejszy tekst powstał na podstawie najnowszej książki Andrew Baylissa "Sparta. Wzlot i upadek antycznego supermocarstwa" (Wydawnictwo Rebis, Poznań 2025).

Książkę można kupić w wielu księgarniach, w tym na empik.com pod tym linkiem.