Koń na wagę złota. Ile zwierząt potrzebowała armia Napoleona?

Odwrót Napoleona z Rosji w 1812 roku na kolorowanej litografii z połowy XIX w.Odwrót Napoleona z Rosji w 1812 roku na kolorowanej litografii z połowy XIX w.
Źródło zdjęć: © Domena publiczna

Na trzy tygodnie przed wyprawą na Rosję Wielka Armia miała ponad 157 tys. koni. Tysiące innych padły z powodu chorób jeszcze przed rozpoczęciem kampanii. Rok później Napoleon dwukrotnie pokonał przeciwników, ale nie mógł wykorzystać zwycięstw. Brakowało mu koni potrzebnych do skutecznego pościgu.

Konie w armii Napoleona

Według zestawienia z 5 czerwca 1812 r. Wielka Armia dysponowała dokładnie 157 353 końmi. Były wśród nich zarówno wierzchowce kawalerzystów i oficerów, jak i zwierzęta pociągowe wykorzystywane w artylerii oraz transporcie zaopatrzenia.

Nie wszystkie konie nadawały się do tych samych zadań. Dla kirasjerów, czyli ciężkiej kawalerii, kupowano wysokie i silne wierzchowce. Lżejsze zwierzęta trafiały do oddziałów prowadzących rozpoznanie i obserwujących ruchy nieprzyjaciela. Osobno zaopatrywano artylerię oraz kolumny transportowe.

Do ciągnięcia jednej armaty potrzeba było zazwyczaj czterech lub sześciu koni. Na lewym zwierzęciu każdej pary siedział żołnierz kierujący całym zaprzęgiem. Liczba potrzebnych koni zależała m.in. od ciężaru działa i warunków terenowych. Zaprzęg, który dobrze radził sobie na utwardzonej drodze, mógł mieć poważne trudności po wjechaniu na grząski grunt.

Artyleria potrzebowała również koni do przewożenia amunicji. Gdy zwierzęta padały, dowódcy musieli decydować, czy pozostałe zaprzęgi przeznaczyć do ciągnięcia dział, czy wozów z pociskami. Podczas odwrotu z Rosji sytuacja stała się tak dramatyczna, że Francuzi porzucali armaty, których nie mieli już czym transportować.

Niniejszy tekst powstał na podstawie książki V. Haegele, F. Beya i N. Guillerata "Cesarstwo napoleońskie. Infografiki" (Wydawnictwo Rebis, Poznań 2026). Książkę można zamówić w wielu księgarniach internetowych, w tym na empik.com pod tym linkiem.

Cesarstwo napoleońskie. Infografiki (nowość wydawnictwa Rebis)
Cesarstwo napoleońskie. Infografiki (nowość wydawnictwa Rebis) © Licencjodawca

Wyżywienie i utrzymanie koni

Utrzymanie tak licznej grupy zwierząt wymagało ogromnych ilości paszy. W garnizonach dzienna racja dla konia pociągowego wynosiła 8 kg siana i 8,5 litra owsa. Sześciokonny zaprzęg potrzebował zatem każdego dnia 48 kg siana oraz 51 litrów owsa. Na sam tydzień należało przygotować dla niego aż 336 kg siana.

Nieco inaczej wyglądało żywienie wierzchowców. Otrzymywały one dziennie od 4 do 5 kg siana, 5 kg słomy oraz od 6,5 do 8,5 litra owsa. Wielkość przydziałów zależała od pory roku i rodzaju kawalerii. Po szczególnie wyczerpującym dniu zwiększano racje owsa.

W cesarskich stajniach dzienny koszt wyżywienia jednego wierzchowca wynosił przeciętnie od 1,5 do 1,6 franka. Do tego dochodziły wydatki związane z pielęgnacją zwierząt, ich podkuwaniem i leczeniem.

Kawalerzyści musieli również odpowiednio dbać o swoje konie podczas przemarszów. Pierwszą godzinę pokonywano stępem, a na postoju sprawdzano popręgi i ułożenie bagażu. Na stromych podejściach oraz zejściach żołnierze prowadzili zwierzęta pieszo, aby oszczędzać ich siły.

Każdy jeździec miał przy siodle cztery zapasowe podkowy i czterdzieści gwoździ. W razie potrzeby mógł skorzystać z pomocy kowali, których w kompanii było dwóch.

Straty koni podczas kampanii rosyjskiej

Konie zaczęły masowo padać jeszcze przed rozpoczęciem wojny z Rosją. Między 19 stycznia a 15 kwietnia 1812 r. z powodu chorób stracono 4033 zwierzęta przeznaczone dla szeregowych żołnierzy.

Jedną z przyczyn był sposób organizowania zakupów i gromadzenia wierzchowców. Tysiące koni pochodzących od różnych hodowców trafiały do wspólnych ośrodków, w których przygotowywano je do służby. Tak duże skupiska zwierząt sprzyjały rozprzestrzenianiu się chorób.

Dla wielu świeżo zakupionych koni służba wojskowa oznaczała również gwałtowną zmianę warunków życia. Zwierzęta przyzwyczajone do pastwisk musiały pokonywać długie dystanse pod obciążeniem. Podczas kampanii nie zawsze otrzymywały wystarczające ilości paszy, a otarcia od siodeł i urazy nóg często uniemożliwiały dalszy marsz.

Zdarzało się, że za oddziałami kawalerii podążali żołnierze, którzy stracili wierzchowce i musieli iść pieszo. Do służby konnej mogli wrócić dopiero po otrzymaniu nowych zwierząt.

O skali problemu świadczy relacja Boularta, oficera artylerii gwardii. Podczas marszu w głąb Rosji jego dwie baterie zaskoczyła gwałtowna ulewa, po której nastąpiło znaczne ochłodzenie. W tych warunkach straciły jedną czwartą koni zaprzęgowych. Do zimowego odwrotu spod Moskwy pozostawało wówczas jeszcze wiele czasu.

Napoleonowi brakuje kawalerii

Skutki strat poniesionych w Rosji były odczuwalne również podczas kampanii w 1813 r. W maju Napoleon odniósł zwycięstwa nad wojskami rosyjskimi i pruskimi pod Lützen oraz Budziszynem. W obu bitwach zmusił przeciwników do wycofania się z pola walki, ale nie zdołał wykorzystać osiągniętej przewagi.

Największym problemem okazał się niedobór kawalerii. Francuzom brakowało sprawnych oddziałów konnych nie tylko do ścigania wycofujących się wojsk, lecz także do rozpoznawania ich ruchów. Rosyjska straż tylna skutecznie osłaniała odwrót sprzymierzonych.

Napoleon próbował jak najszybciej odbudować kawalerię. Jeszcze w lipcu 1813 r. sprawa zaopatrzenia armii w konie pojawiła się w 98 jego pismach. Cesarz potrzebował co najmniej 30 tys. zwierząt. Należało zorganizować targi, zabezpieczyć pieniądze na zakupy i przygotować odpowiednią liczbę siodeł oraz uprzęży.

Część wyposażenia zamierzano wyprodukować w Hamburgu i Magdeburgu, a pozostałe zapasy sprowadzić z magazynów w Wesel. Sam zakup koni nie rozwiązywał jednak problemu, ponieważ wiele zwierząt nie nadawało się do służby.

W lipcu 1813 r. do ośrodka w Hanau trafiło 3439 koni. Aż 282 spośród nich uznano za nieprzydatne dla wojska i przeznaczono na sprzedaż. Pozostałe również wymagały odpowiedniego przygotowania.

Od zakupu młodego konia do chwili, gdy mógł służyć w kawalerii, upływały niekiedy miesiące. Napoleon nie miał tak wiele czasu. Podczas majowych bitew mógł wykorzystać tylko tych jeźdźców, którzy dysponowali już wyszkolonymi, sprawnymi wierzchowcami.

Źródło

Niniejszy tekst powstał na podstawie książki V. Haegele, F. Beya i N. Guillerata "Cesarstwo napoleońskie. Infografiki" (Wydawnictwo Rebis, Poznań 2026).

Cesarstwo napoleońskie. Infografiki (nowość wydawnictwa Rebis)
Cesarstwo napoleońskie. Infografiki (nowość wydawnictwa Rebis) © Licencjodawca

Książkę można zamówić w wielu księgarniach internetowych, w tym na empik.com pod tym linkiem.

Wybrane dla Ciebie