Uwięzili go w ciasnej klatce. Tak torturowano śląskiego księcia

Mężczyzna w żelaznej klatce. Ilustracja poglądowa z książki Johna Bunyana, wydanie z 1890 r.Mężczyzna w żelaznej klatce. Ilustracja poglądowa z książki Johna Bunyana, wydanie z 1890 r.
Źródło zdjęć: © Domena publiczna

Henryk V Brzuchaty został porwany podczas kąpieli, a następnie uwięziony w ciasnej klatce, w której nie mógł nawet usiąść. Według średniowiecznego kronikarza jego ciało pokryło się ranami, w których zalęgły się robaki. Za porwaniem stał książę głogowski Henryk III, który w ten sposób chciał zmusić kuzyna do oddania części ziem.

Dwaj książęta śląscy

Henryk V Brzuchaty, zwany również Grubym, i Henryk III głogowski byli braćmi stryjecznymi. Pierwszy był synem Bolesława Rogatki, księcia legnickiego, a drugi Konrada, władającego Głogowem. Ich wspólnym dziadkiem był Henryk Pobożny, który w 1241 r. poległ w bitwie z Mongołami pod Legnicą.

Za panowania Henryka Pobożnego Wrocław, Legnica i Głogów znajdowały się pod władzą jednego księcia. Po jego śmierci ziemie te zostały podzielone między potomków, którzy nieustannie spierali się o granice swoich posiadłości.

W 1277 r. Henryk Brzuchaty i Henryk głogowski stanęli po przeciwnych stronach podczas bitwy pod Stolcem. Powodem konfliktu było uwięzienie Henryka IV Probusa, księcia wrocławskiego, przez jego stryja Bolesława Rogatkę. Książę legnicki porwał bratanka, aby wymusić na nim ustępstwa terytorialne.

Na pomoc Probusowi ruszyli Henryk głogowski i książę wielkopolski Przemysł II. Brzuchaty walczył natomiast po stronie ojca. Podczas bitwy Bolesław Rogatka wycofał się z pola walki wraz z częścią rycerzy, pozostawiając dowództwo synowi.

Henryk V zdołał pokonać przeciwników i wziął do niewoli obu książąt, którzy przybyli na ratunek Probusowi. Kilkanaście lat później role się odwróciły. Tym razem to Brzuchaty trafił w ręce głogowskiego kuzyna.

Spór o księstwo wrocławskie

W czerwcu 1290 r. zmarł bezpotomnie Henryk IV Probus. W pozostawionym testamencie rozdzielił swoje posiadłości między dwóch krewnych. Kraków, o który zabiegał w ostatnich latach życia, zapisał Przemysłowi II, natomiast dziedziczne księstwo wrocławskie przeznaczył dla Henryka głogowskiego.

Decyzja nie spodobała się części wrocławskich możnych i mieszczan. Nie chcieli uznać władzy księcia głogowskiego i poparli Henryka Brzuchatego, który po śmierci ojca rządził już Legnicą.

Głogowczyk musiał ustąpić, a Brzuchaty przejął Wrocław wraz z okolicznymi ziemiami. W ten sposób stał się jednym z najpotężniejszych książąt śląskich. Henryk III nie zamierzał jednak rezygnować z dziedzictwa zapisanego mu przez Probusa.

Wkrótce znalazł sprzymierzeńca w najbliższym otoczeniu przeciwnika. Był nim rycerz Lutko, syn Pakosława, który miał osobiste powody, aby nienawidzić Brzuchatego.

Według "Kroniki książąt polskich" książę wrocławski skazał ojca Lutka na śmierć za popełnienie zabójstwa. Mimo to rycerz pozostał na jego dworze. Znał zwyczaje władcy i miał dostęp do informacji, które mogły ułatwić jego porwanie.

Porwanie Henryka V Brzuchatego

W listopadzie 1293 r. Henryk Brzuchaty udał się do łaźni znajdującej się w pobliżu wrocławskiego zamku. Właśnie tam dopadli go Lutko i jego wspólnicy. Zaskoczyli księcia podczas kąpieli, wyciągnęli go nagiego z wody i pospiesznie okryli. Następnie wsadzili go na konia i uprowadzili.

Porywacze początkowo zawieźli Brzuchatego do grodu w Sądowlu, niedaleko dzisiejszej Góry na Dolnym Śląsku. Stamtąd książę miał zostać przewieziony do Głogowa, gdzie czekał już na niego kuzyn.

Henryk III zażądał od więźnia odstąpienia części ziem należących do księstwa wrocławskiego. Brzuchaty nie chciał się na to zgodzić. Głogowczyk postanowił zmusić go do ustępstw, stosując wyjątkowo okrutną karę.

Według "Kroniki książąt polskich" książę został zamknięty w tak ciasnej skrzyni, że nie mógł się w niej swobodnie poruszać. Nie miał miejsca, aby usiąść, obrócić się czy położyć do snu. Przez cały czas musiał pozostawać w jednej, wymuszonej pozycji.

W skrzyni znajdowały się tylko dwa niewielkie otwory. Przez jeden podawano więźniowi jedzenie, natomiast drugi służył mu do załatwiania potrzeb fizjologicznych. Długotrwałe unieruchomienie miało doprowadzić księcia do straszliwego stanu. Kronikarz opisywał, że na jego ciele pojawiły się rany, w których z czasem zalęgły się robaki.

Relację tę spisano jednak dopiero w drugiej połowie XIV w., kilkadziesiąt lat po wydarzeniach. Nie wiadomo, jak dokładnie wyglądało więzienie Brzuchatego. Późniejsi autorzy przedstawiali je jako klatkę, drewnianą skrzynię, a nawet okutą beczkę.

Cena uwolnienia Henryka V

Po kilku miesiącach niewoli Henryk Brzuchaty zgodził się na warunki kuzyna. Porozumienie zawarto 6 maja 1294 r., około pół roku po porwaniu. Książę zachował Wrocław i Legnicę, ale musiał oddać Henrykowi głogowskiemu znaczną część ziem położonych na prawym brzegu Odry. Wśród utraconych miast znalazły się Oleśnica, Bierutów, Namysłów, Kluczbork, Wołczyn i Byczyna.

Dokument wymieniał również zamek w Namysłowie. Brzuchaty stracił tym samym nie tylko miasta i okoliczne ziemie, lecz także ważne grody, które dotychczas zabezpieczały granice jego księstwa. Na tym jednak nie kończyły się żądania Głogowczyka. Henryk V musiał również przyrzec, że przebaczy wszystkim osobom zamieszanym w jego porwanie i uwięzienie. Zobowiązał się ponadto udzielić kuzynowi pomocy wojskowej w razie napaści.

Brzuchaty odzyskał wolność, ale zapłacił za nią utratą znacznej części swojego władztwa. Co więcej, został zmuszony do zawarcia sojuszu z człowiekiem, który przez kilka miesięcy trzymał go w niewoli.

Henryk V zmarł w lutym 1296 r., niespełna dwa lata po uwolnieniu. Pozostawił kilku małoletnich synów, nad którymi opiekę przejął jego młodszy brat Bolko.

Henryk głogowski przeżył kuzyna o trzynaście lat. Pomimo ziem zdobytych w wyniku porwania nigdy nie odzyskał Wrocławia, który Henryk Probus zapisał mu w testamencie.

Źródło

Niniejszy tekst powstał na podstawie najnowszej książki dr Mariusza Sampa "Kryminalne dzieje Piastów. Mroczna historia dynastii" (Wydawnictwo Znak, Kraków 2026).

Książka "Kryminalne dzieje Piastów" (wyd. ZNAK, Kraków 2026)
Książka "Kryminalne dzieje Piastów" (wyd. ZNAK, Kraków 2026) © Licencjodawca

Książkę można zamówić w wielu księgarniach, w tym na empic.com pod tym linkiem.

Wybrane dla Ciebie