Kapłanka Enheduanna na kamiennym dysku
Najpewniejszym śladem istnienia Enheduanny jest kamienny dysk z Ur, przechowywany w Penn Museum w Filadelfii. Inskrypcja identyfikuje przedstawioną na nim kobietę jako córkę Sargona z Akadu i kapłankę boga księżyca Nanny.
Na jednej stronie zabytku widać obrzęd, w którym uczestniczą mężczyźni i zajmująca środkowe miejsce Enheduanna. Jej pozycja w przedstawieniu odpowiada randze urzędu. Odwrotna strona zawiera napis pozwalający połączyć wizerunek z konkretną osobą.
Kapłanka żyła w XXIII wieku p.n.e. na obszarze dzisiejszego Iraku. Kamienny zabytek potwierdza jej tożsamość niezależnie od późniejszej poezji.
Nie mówi jednak, czy własnoręcznie ułożyła wszystkie utwory, które starożytni skrybowie wiązali z jej imieniem.
Córka Sargona w świątyni Ur
Urząd Enheduanny miał znaczenie wykraczające poza odprawianie obrzędów. Sargon podporządkował sobie wiele mezopotamskich miast, a jego córka objęła wysoką godność w jednym z ważnych ośrodków religijnych południa. Związek dynastii ze świątynią pomagał umacniać nową władzę.
Kapłanka należała do elity powstającego imperium, a pieczęcie ludzi z jej otoczenia świadczą o istnieniu personelu i o jej wysokiej pozycji. Próba usunięcia takiej osoby ze świątyni mogła mieć również znaczenie polityczne.
Utwory przypisywane Enheduannie zapisano po sumeryjsku, choć jej ojciec był władcą Akadu. W tej twórczości znalazły miejsce różne miasta, sanktuaria i bóstwa. Zbiór 42 hymnów świątynnych przedstawiał je jako części wspólnego religijnego porządku.
Na końcu kolekcji umieszczono informację wiążącą jej zebranie z Enheduanną. To ważne świadectwo starożytnego przypisania dzieła konkretnej osobie.
Dla historii literatury samo zachowanie jej imienia ma znaczenie, nawet jeśli dzisiejsze rozumienie autorstwa nie przystaje w pełni do ówczesnych praktyk.
Wygnanie w "Wywyższeniu Inanny"
Najbardziej osobisty utwór związany z kapłanką to "Wywyższenie Inanny". Kobieta występująca w nim we własnym imieniu opowiada o Lugalannem, który pozbawił ją urzędu i wygnał. Wśród opisanych krzywd pojawia się odebranie nakrycia głowy będącego oznaką jej godności.
Narratorka zwraca się najpierw do Nanny, któremu służyła w Ur, lecz nie otrzymuje odpowiedzi i szuka pomocy u Inanny. Modlitwa do bogini splata się z opowieścią o utracie pozycji i o trudnościach z wypowiedzeniem własnego cierpienia.
W poemacie odzyskanie głosu prowadzi do stworzenia pieśni, a jego powstanie zostaje porównane do narodzin. Literacki finał przynosi przyjęcie prośby przez Inannę i przywrócenie kapłanki do urzędu.
Dlaczego autorstwo Enheduanny budzi spór
Problem tkwi w czasie, jaki dzieli bohaterkę od zachowanych rękopisów. Kopie poematów pochodzą przede wszystkim z XVIII wieku p.n.e., około 500 lat po jej życiu. Nie dysponujemy autografem ani egzemplarzem utworu literackiego sporządzonym za jej czasów.
Asyriolog i tłumacz S.Helle podkreśla, że poezję zmieniano podczas wielowiekowego przekazywania. Badacze rozważają więc dwie możliwości. Teksty mogą przechowywać twórczość historycznej kapłanki albo być późniejszymi dziełami napisanymi w jej imieniu.
Samo pojawienie się imienia i wypowiedzi w pierwszej osobie nie usuwa tej wątpliwości. Kamienny dysk dowodzi istnienia Enheduanny, natomiast tabliczki świadczą o tradycji przypisującej jej utwory, dlatego oba rodzaje świadectw odpowiadają na różne pytania.
Helle określa Enheduannę jako najwcześniejszą rozpoznawalną historycznie osobę, której przypisano dzieło literackie. Jej poezję przepisywali uczniowie szkół skrybów, między innymi w Ur i Nippur, dzięki czemu przetrwała. Nie oznacza to początku samej literatury, lecz moment, w którym z bardzo dawnej tradycji wyłania się konkretne kobiece imię.
