Korzystał z uciech, ale z umiarem
Prof. Marek Ferenc, autor najnowszej monografii przedostatniego Jagiellona na polskim i litewskim tronie twierdzi, że królewicz Zygmunt otaczał się kobietami, ale jednocześnie zaraz dodaje, że ze źródeł, którymi dysponują historycy wynika, że poprzez swoje zachowanie, nie przekraczał norm, które w tym zakresie obowiązywały w jego epoce.
W 1498 roku związał się z pochodzącą z Moraw, Katarzyną Ochstat (Telniczanką). Wbrew temu, co w 1985 roku pisał Edward Rudzki, że Katarzyna była prawdopodobnie dwórką matki Zygmunta Starego, Elżbiety Rakuszanki, prof. Marek Ferenc twierdzi, że jest to mało prawdopodobne!
Wyżej wspomniany historyk uważa, że kochanka przyszłego króla Polski pochodziła z mieszczańskiego rodu. Jako potwierdzenie tych ustaleń, biograf Zygmunta Starego podaje fakt, zgodnie z którym siostra Katarzyny Ochstat - Małgorzata, została żoną mieszczanina, który pochodził z Ołomuńca.
Katarzyna towarzyszyła Zygmuntowi Staremu nawet wtedy, gdy został on już wielkim księciem litewskim oraz królem Polski. Była przy nim aż do roku 1509. Zygmunt Stary, w 1502 roku, jeszcze jako królewicz, zabrał swoją kochankę do Budy, na uroczystości weselne swojego brata, króla Czech i Węgier - Władysława II Jagiellończyka z jego trzecią żoną, Anną de Foix-Candale.
Jan z Książąt Litewskich
Ich pierwszym synem, był urodzony w styczniu 1499 roku, w Krakowie, Jan. Prof. Marek Ferenc zauważa, że królewicz Zygmunt bez oporów łożył na syna z nieprawego łoża, na przykład poprzez zatrudnienie dla niego opiekunki.
Jednocześnie trzeba zaznaczyć, że wszelkie wydatki, jakie Zygmunt robił na Jana, były trzymane w tajemnicy, a sam chłopiec był określany łacińskim terminem filius Katrine, co w tłumaczeniu na język polski oznacza: syn Katarzyny. Zamiennie stosowano również termin: puer Janek, co z kolei, po polsku znaczyło: chłopiec Janek.
Ojciec przeznaczył Jana do stanu duchownego, w wieku zaledwie 11 lat (1510), został Jan kanonikiem krakowskim. Natomiast 29 lipca 1510 roku, zgodnie z prośbą Zygmunta Starego, papież Juliusz II sprawił, że Jan nie był już widziany przez Kościół, jako syn z nieprawego łoża i mógł swobodnie rozpocząć karierę duchowną.
Innymi słowy, został legitymowany przez papieża. Wtedy także, syn Zygmunta Starego i Katarzyny Telniczanki, otrzymał szlachectwo. Natomiast w 1512 roku, ojciec nadał mu nazwisko: Z Książąt Litewskich, które podkreślało jego związki z Jagiellonami. Również w 1512 roku, Jan z Książąt Litewskich wybrał się w zagraniczną podróż pod opieką księdza Jakuba.
Jego wojaże zagraniczne trwały aż 4 lata, do 1516 roku. Podczas tej eskapady odwiedził Wiedeń i Genuę oraz studiował w Bolonii. Prof. Marek Ferenc twierdzi, że przypadek Jana z Książąt Litewskich jest jedynym, kiedy syn Jagiellona, podjął edukację za granicą, Historyk stwierdza, że plasuje to nieślubnego syna Zygmunta Starego, jako najlepiej wykształconego potomka Jagiellonów.
W 1518 roku otrzymał Jan posadę sekretarza królewskiego, za którą otrzymywał pensję w wysokości 150 florenów. Prof. Marek Ferenc, porównując to wynagrodzenie, z wynagrodzeniem, jakie za tą samą pracę otrzymywali poprzednicy Jana (50 lub 40 florenów), uświadamia Czytelnika, że pensja nieślubnego syna Zygmunta Starego była wysoka.
Od 1519 roku, Jan z Książąt Litewskich został obdarzony godnością biskupa wileńskiego i był reprezentantem ojca na Litwie, mimo niechęci litewskich możnowładców. Z faktu, że Jan z Książąt Litewskich został biskupem wileńskim, skorzystała jego macocha - Bona Sforza d'Aragona, która w 1522 roku chciała wynieść swojego dwuletniego wówczas synka - Zygmunta Augusta, na tron wielkoksiążęcy na Litwie.
Jak twierdzi prof. Marek Ferenc, Jan z Książąt Litewskich dobrze gospodarzył się diecezją wileńską, choć sakrę biskupią i święcenia kapłańskie, przyjął dopiero w 1531 roku. Pięć lat wcześniej, w 1526 roku, miał ożenić się z Anną Radziwiłłówną, ponieważ ojciec chciał mu powierzyć lenne rządy na Mazowszu.
Jednak te plany nie doszły do skutku. Tymczasem litewska szlachta, coraz bardziej dawała się we znaki Janowi, dlatego Zygmunt Stary przeniósł go na biskupstwo poznańskie. Miało to miejsce w 1536 roku. Jan z Książąt Litewskich zmarł w 1538 roku.
Córki: Regina i Katarzyna
Kolejnym dzieckiem Katarzyny Telniczanki i Zygmunta Starego była córka - Regina. Przyszła na świat w 1500 lub 1501 roku. Natomiast kilkanaście lat później, w 1518 roku, została wydana za Hieronima Szafrańca, który pochodził z Pieskowej Skały. Z tego związku urodziły się trzy córki. Były to: Katarzyna, Anna i Zuzanna.
Jak podkreśla prof. Marek Ferenc, mimo że Regina, zmarła już w 1526 roku, to jej córka Anna Szafrańcówna sprawiła, że potomkowie Zygmunta Starego i Katarzyny Ochstat (Telniczanki), żyli jeszcze w XIX wieku!
Najmłodsza córka Zygmunta Starego i Katarzyny Ochstat, która była imienniczką matki, urodziła się w okolicach 1503 roku. Wychowywała się na dworze swojego stryja, króla Czech i Węgier - Władysława II Jagiellończyka. Gdy miała około 12 lat, znajdowała się w orszaku swojej kuzynki - królewny Anny Jagiellonki. Natomiast w 1522 roku planowano wydać ją za hospodara mołdawskiego - Stefana Młodego.
Spotkało się to jednak z dezaprobatą Zygmunta Starego. Ostatecznie w okolicach 1524 roku, poślubiła Jerzego II, hrabiego von Montfort, który pochodził ze Szwabii. Z tego małżeństwa urodziła się czwórka dzieci: Jan, Jakub, Hieronim i Katarzyna. Najmłodsza córka Zygmunta Starego i Katarzyny Ochstat, zmarła przed 9 września 1548 roku.
Małżeństwo z Andrzejem Kościeleckim
W 1510 roku, Zygmunt Stary wydał Katarzynę za Andrzeja Kościeleckiego herbu Ogończyk. Był on podskarbim wielkim koronnego. To małżeństwo wywołało ogromny skandal i sprzeciw senatu.
Z tego związku urodziła się córka - Beata Kościelecka, która następnie przebywała na dworze królowej Bony Sforzy d'Arogony i została jej dwórką. Była podobno piękną kobietą, która poślubiła księcia Ilię Ostrogskiego. Z tego związku urodziła się córka Elżbieta, którą nazywano Halszką.
Gdy zmarł Andrzej Kościelecki, owdowiała Katarzyna udała się wraz z synem Janem z Książąt Litewskich, który był wtedy biskupem wileńskim, udała się z nim do litewskiej stolicy. Przekonała się wtedy, że na Litwie nie ma dobrej prasy. Jej największym wrogiem okazał się Andrzej Krzycki, sekretarz królewski oraz późniejszy biskup, który napisał nawet paszkwil na jej temat!
Prof. Marek Ferenc sugeruje, że Katarzyna Ochstat sama prowokowała sytuacje, w których ją obrażano niewybrednymi epitetami, ponieważ widziano ją jak otacza się młodymi mężczyznami oraz jest skora do zabaw. Zmarła między 25 sierpnia a 10 września 1528 roku.
Bibliografia:
Ferenc M. Zygmunt Stary, Warszawa 2026.
