Król Zygmunt August był jedynym synem Zygmunta Starego i jego drugiej żony Bony Sforzy d’Aragony, który dożył wieku dorosłego. Niestety, mimo swoich trzech małżeństw i licznych kochanek zwanych sokołami nie doczekał się potomstwa. Jednym z kandydatów na jego następcę był jego siostrzeniec – Jan II Zygmunt Zapolya. Okazało się jednak, że był on innowiercą, arianinem, który zaprzeczał istnieniu Trójcy Świętej. To sprawiło, że nie mógł zostać królem Polski. Być może zadziałała w tym przypadku także siła wyższa, dlatego, że Jan II Zygmunt Zapolya zmarł w 1571 roku, a więc rok przed śmiercią swojego wuja, po którym miał objąć polski tron.
Narodziny następcy tronu
Zygmunt Stary dopiero jako 40-latek objął polski tron. Jego pierwszą żoną została Barbara Zapolya – córka Stefana Zapolyi i jego żony Jadwigi cieszyńskiej. Z Barbarą, Zygmunt Stary doczekał się dwóch córek: Anny i Jadwigi. Królowa zmarła zaledwie po 3 latach małżeństwa z Zygmuntem Starym. Ogromnie go to załamało, ale musiał wziąć się w garść i poszukać nowej żony. Tu z pomocą przyszedł mu cesarz Maksymilian I Habsburg, który był żonaty z Bianką Marią Sforzą, ciotką księżniczki Bony Sforzy d’Aragony.
Co prawda Maksymilian I Habsburg proponował Zygmuntowi Staremu jako kandydatkę na żonę swoją wnuczkę – Eleonorę Austriaczkę, ale polski król tak długo zwlekał z podjęciem ostatecznej decyzji, że Eleonora zdążyła już poślubić króla Portugalii – Mnuela I Szczęśliwego.
W związku z tym Zygmuntowi Staremu pozostało poślubienie Bony Sforzy d’Aragony, która była sporo młodsza od niego i dawała nadzieję na liczne potomstwo. Ich ślub per procura odbył się 6 grudnia 1517 roku w Neapolu, a następnie, po przyjeździe Bony do Polski, odbył się ten właściwy, w Krakowie – 18 kwietnia 1518 roku.
Już w styczniu 1519 roku królowa wydała na świat pierworodną córkę – Izabellę Jagiellonkę, która otrzymała imię po babce od strony matki – Izabelli Aragońskiej. Rok po narodzinach Izabelli urodził się wreszcie upragniony syn – Zygmunt August. Po jego narodzinach Bona Sforza rodziła jeszcze kilka razy. Były to jednak same córki. We wrześniu 1527 roku była w ciąży z kolejnym dzieckiem, tym razem synem.
Niestety, doszło wtedy do tragicznego wypadku podczas polowania w Niepołomicach. Królowa jadąca na koniu, który został spłoszony przez niedźwiedzia, spadła z wierzchowca i przedwcześnie urodziła dziecko. Był to piąty miesiąc ciąży, a królewicz żył tylko kilka godzin. Zdążono go tylko ochrzcić i nadać imiona: Wojciech Olbracht. Następnie pochowano go. Po tym zdarzeniu polska monarchini nie mogła mieć już dzieci.
Wszystko dla mojego syna
W obliczu tej tragedii 7-letni Zygmunt August stał się oczkiem w głowie swojej matki. W 1522 roku Bona Sforza zapewniła synowi, we współpracy z jego przyrodnim bratem – Janem z Książąt Litewskich, który był synem Zygmunta Starego i jego kochanki Katarzyny Ochstat, a wówczas piastował funkcję biskupa wileńskiego, tron wielkoksiążęcy na Litwie. Teraz, gdy okazało się, że królowa nie ma szans na urodzenie kolejnych dzieci, postanowiła zapewnić synowi również polski tron. Na sejmie w Piotrkowie, który odbył się 18 grudnia 1529 roku, doprowadzono do pierwszej w historii Polski elekcji vivente rege, a więc wybrano następcę polskiego króla, za jego życia. Spotkało się to z ogromnym sprzeciwem polskiej szlachty, która widziała w tym posunięciu próbę ograniczenia swoich praw do wyboru następcy tronu.
W obliczu tych protestów, król Zygmunt Stary musiał obiecać polskiej szlachcie, że ta samowola miała charakter incydentalny i nigdy więcej się nie powtórzy. Zygmunt Stary ustanowił wówczas nowy sposób wyboru polskiego monarchy, czyli wolną elekcję viritim, w której król był wybierany większością głosów. W ten sposób wybrano króla już po śmierci Zygmunta Augusta – 11 maja 1573 roku, a był nim Henryk Walezy.
Zygmunt August został koronowany na króla Polski 20 lutego 1530 roku na Wawelu. Jednak pełnię władzy uzyskał dopiero z chwilą śmierci ojca, czyli 1 kwietnia 1548 roku. Mimo swoich trzech małżeństw, Zygmunt August nie doczekał się potomstwa i na nim dynastia Jagiellonów w linii męskiej wymarła. Ciekawym kandydatem na jednego z jego następców, był jego siostrzeniec – Jan II Zygmunt Zapolya. Syn Izabelli Jagiellonki i Jana Zapolyi.
Heretyk mógł zasiąść na polskim tronie
Pierworodną córką Zygmunta Starego i Bony Sforzy d’Aragony była Izabella Jagiellonka. Po tragicznej śmierci króla Czech i Węgier Ludwika II Jagiellończyka w bitwie pod Mohaczem, na Węgrzech doszło do walki o wakujący tron.
Stronnictwo prowęgierskie, w tym sułtan Sulejman Wspaniały popierali kandydata na króla z rodu Zapolyów. Był nim Jan Zapolya, syn Stefana Zapolyi i Jadwigi cieszyńskiej. Pretensje do tronu węgierskiego zgłaszał również Ferdynand I Habsburg, który był szwagrem zmarłego tragicznie Ludwika II Jagiellończyka.
Podjęto próbę zachowania wakujących tronów dla Jagiellonów. W tym celu Izabella Jagiellonka została wydana za króla Jana Zapolyę. Z tego związku urodził się syn – Jan II Zygmunt Zapolya. Wkrótce zmarł jego ojciec, a Izabella sama musiała stawić czoła prześladowaniom, jakich dopuszczał się wobec niej i jej syna – Ferdynand I Habsburg.
Królowa Węgier była w kontakcie listownym ze swoją matką – królową Polski Boną Sforzą d’Aragoną. Włoszki nie było co prawda przy córce w tych trudnych chwilach, ale weszła w kontakt z żoną sułtana Sulejmama Wspaniałego – Roksolaną. Sulejman Wspaniały popierał kandydaturę Jana Zapolyi na króla Węgier, a był przeciwny Habsburgom. Chciał nawet zabrać Izabellę i jej syna do Stambułłu, w charakterze ważnych zakładników. Zygmunt Stary był ostrożny i nie chciał zaufać Sulejmanowi Wspaniałemu, ufając przy tym Habsburgom.
Sytuacja była na tyle krytyczna, że Izabella Jagiellonka wraz z synem musieli opuścić Węgry i przyjechać do Polski. Gdy tylko na Węgrzech się polepszyły warunki, Izabella wraz z synem tam wróciła. Został on nawet księciem Siedmiogrodu, lecz wkrótce został upokorzony przez Maksymiliana II Habsburga, któremu musiał oddać tron.
Jan II Zygmunt Zapolya – niedoszły król Polski
Mijały lata, a Zygmunt August nie doczekał się syna. Starzejący się władca coraz częściej myślał o tym, kto zasiądzie na polskim i litewskim tronie po jego śmierci. To z jego rekomendacji księciem Siedmiogrodu został Stefan Batory, przyszły król Polski.
Ostatni z Jagiellonów na polskim tronie polecił Batorego, ponieważ był on niegdyś paziem Izabelli Jagiellonki. Zygmunt August poważnie myślał o tym, żeby jego następcą na polskim i litewskim tronie został syn Katarzyny Medycejskiej i Henryka II Walezjusza – Henryk Walezy, co jak wiemy później stało się faktem.
Warto jednak zwrócić uwagę na jeszcze jedną ciekawą kandydaturę do polskiego tronu. Kandydatem tym był siostrzeniec Zygmunta Augusta – Jan II Zygmunt Zapolya. Był z nim jednak mały problem. Ten książę Siedmiogrodu, a także król Węgier (wybrany, lecz niekoronowany) był innowiercą. Wyznawał arianizm, którego jednym z założeń był antytrynitaryzm, a więc zaprzeczenie istnienia Trójcy Świętej.
To innowierstwo dyskwalifikowało syna Izabelli Jagiellonki jako kandydata do polskiego tronu. Wkrótce sytuacja rozwiązała się sama, gdyż Jan II Zygmunt Zapolya zmarł w 1571 roku, a więc jeszcze za życia swojego wuja Zygmunta Augusta.
Bibliografia:
Cynarski S., Zygmunt II August, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź 1988
Peirce L., Roksolana, Władczyni Wschodu, przekł. Maciej Studencki, Kraków 2018
Rudzki E., Polskie królowe. Żony Piastów i Jagiellonów, Warszawa 1985.
O autorze: Piotr Wojciechowski
Jest absolwentem kierunku dziennikarskiego oraz filologii polskiej w Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi. Pasjonuje się historią polskiej monarchii, szczególnie genealogią władców i ich związkami z dynastiami europejskimi. Jest autorem profilu na Facebooku: „Historia polskiej i europejskiej monarchii to moje życie – blog”. W wolnych chwilach z zamiłowaniem czyta biografie polskich królów i książąt, pogłębiając swoją wiedzę na temat ich życia i panowania.
