Aleksandr Pieczerski. Kim był człowiek, który rzucił wyzwanie SS?

Pieczerski pochodził z żydowskiej rodziny inteligenckiej. Jego ojciec wykonywał zawód prawnika, a sam Aleksandr po studiach kierował domem kultury w Rostowie nad Donem. Nic nie zapowiadało, że ten spokojny człowiek stanie się kiedyś symbolem zbrojnego oporu.

Wszystko zmieniło się wraz z niemiecką inwazją na Związek Radziecki latem 1941 roku. Jako oficer rezerwy natychmiast trafił na front. Wykazał się odwagą już podczas pierwszych miesięcy walk, gdy wyniósł z okrążenia rannego dowódcę, za co otrzymał awans. Jednak szczęście nie trwało długo.

Podczas bitwy pod Wiaźmą został ranny i dostał się do niewoli. Dla zwykłego żołnierza to był dramat, ale dla Żyda oznaczało niemal pewną śmierć. Przez niemal dwa lata udawało mu się ukrywać swoje pochodzenie. Próbował nawet ucieczki, za co trafił do obozu pod Mińskiem. Tam podczas rutynowego badania lekarskiego prawda wyszła na jaw.

We wrześniu 1943 roku transport z żydowskimi jeńcami radzieckimi dotarł do Sobiboru. Pieczerski nie wiedział jeszcze, że za kilka tygodni stanie się architektem największej udanej ucieczki z nazistowskiego obozu zagłady.

Sobibór był fabryką śmierci zaprojektowaną z niemiecką precyzją. Więźniowie przeznaczeni do pracy przy obsłudze obozu wiedzieli, że ich los jest tylko odroczony. Próby pojedynczych ucieczek kończyły się zazwyczaj schwytaniem i publiczną egzekucją, która miała odstraszyć innych.

Pieczerski szybko zrozumiał, że jedyną szansą jest działanie masowe i skoordynowane. Jego wojskowe doświadczenie okazało się bezcenne. Opracował plan, który zakładał coś więcej niż tylko ucieczkę – przewidywał systematyczną eliminację załogi SS przed rozpoczęciem właściwej ewakuacji.

Kluczem do sukcesu było zdobycie broni. Więźniowie pracujący w różnych częściach obozu mieli wabić pojedynczych esesmanów pod pretekstem przymiarki butów czy mundurów, a następnie likwidować ich w ukryciu. Dopiero gdy wystarczająca liczba strażników zostanie wyeliminowana, miał paść sygnał do ogólnego powstania.

Plan był ryzykowny, ale alternatywą pozostawała pewna śmierć w komorach gazowych. 14 października 1943 roku więźniowie przystąpili do działania.

Powstanie przebiegło niemal zgodnie z planem. Więźniowie zdołali zabić co najmniej dwudziestu strażników, zanim alarm podniósł resztę załogi. Gdy rozległy się strzały, setki osadzonych rzuciły się ku ogrodzeniu. Wielu zginęło na polach minowych otaczających obóz, inni padli od kul, ale kilkuset udało się przedrzeć do okolicznych lasów.

Pieczerski wraz z grupą innych byłych jeńców radzieckich, którzy zdołali zdobyć broń, przedzierał się na wschód. Ich celem było dotarcie do linii frontu lub odnalezienie partyzantów. Po kilku dniach wędrówki przez lasy napotkali oddział białoruskiej partyzantki.

Dla nazistów konsekwencje powstania były na tyle poważne, że podjęli decyzję o całkowitej likwidacji obozu. Sobibór został zrównany z ziemią, a na jego miejscu zasadzono las i założono gospodarstwo rolne. Niemcy próbowali zatrzeć wszelkie ślady zbrodni, ale też swojej porażki.

Spośród kilkuset zbiegłych wojnę przeżyło kilkadziesiąt osób. Pozostali zginęli w późniejszych walkach, zostali schwytani lub padli ofiarą miejscowej ludności wydającej Żydów okupantom.

Po dotarciu do linii radzieckich na Pieczerskiego czekało gorzkie rozczarowanie. Zamiast uznania spotkał go los typowy dla żołnierzy powracających z niemieckiej niewoli – skierowanie do batalionu karnego. W stalinowskim Związku Radzieckim samo trafienie do niewoli traktowano jako formę zdrady.

Walcząc w szeregach karnej jednostki, doszedł do stopnia kapitana i został ponownie ranny. Podczas rekonwalescencji w szpitalu poznał swoją przyszłą żonę Olgę. To chyba jedyny jasny punkt w jego powojennej biografii.

Po demobilizacji wrócił do Rostowa i podjął pracę jako administrator w lokalnym teatrze. Wydawało się, że życie wraca do normy. Jednak pod koniec lat czterdziestych Stalin rozpętał antysemicką kampanię pod hasłem walki z kosmopolityzmem. Pieczerski stracił posadę i przez pięć lat nie mógł znaleźć żadnego zatrudnienia. Utrzymywała go żona.

Dopiero po śmierci dyktatora, w 1955 roku, udało mu się uzyskać pracę w fabryce maszyn rolniczych. Bohater Sobiboru spędził resztę kariery zawodowej jako zwykły pracownik przemysłowy.

Paradoksy sowieckiego systemu dotykały Pieczerskiego na każdym kroku. Gdy prokuratorzy norymberskiego trybunału chcieli go wezwać jako świadka zbrodni w Sobiborze, władze odmówiły zgody na wyjazd. Podobna sytuacja powtórzyła się dekady później, gdy w Ameryce powstawał film fabularny o powstaniu.

W 1963 roku mógł jednak wystąpić jako świadek w procesie ukraińskich strażników obozowych, który odbył się w Związku Radzieckim. Wszyscy oskarżeni otrzymali wyroki śmierci. To był jeden z niewielu momentów, gdy oficjalnie przypomniano o jego roli w historii.

Swoje wspomnienia Pieczerski spisał krótko po wojnie. Na ich podstawie dwaj radzieccy pisarze opublikowali w 1945 roku pierwszą relację o buncie w Sobiborze. Tekst ten trafił później do słynnej Czarnej księgi dokumentującej zagładę Żydów, ale sam autor pozostał postacią marginalną w oficjalnej historiografii.

Aleksandr Pieczerski zmarł w 1990 roku. Do końca życia pozostawał praktycznie nieznany szerszej publiczności. Współczesny mu Związek Radziecki nie przyznał mu żadnego odznaczenia za Sobibór.