Incydent norweski z 1995 roku. Jelcyn użył walizki atomowej

Start rakiety Black Brant XII w Wallops w 1988 roku. Zdjęcie poglądowe.Start rakiety Black Brant XII w Wallops w 1988 roku. Zdjęcie poglądowe.
Źródło zdjęć: © Domena publiczna | NASA; fotograf nieustalony

25 stycznia 1995 r. rosyjski radar wykrył rakietę, która wystartowała z północnej Norwegii. Wojskowi podejrzewali, że może to być amerykański pocisk balistyczny wystrzelony z okrętu podwodnego. Ogłoszono alarm, o którym poinformowano nawet prezydenta Borysa Jelcyna. W rzeczywistości była to rakieta badawcza przeznaczona do obserwacji zorzy polarnej.

Start rakiety w Norwegii

25 stycznia 1995 r. z ośrodka Andøya na północy Norwegii wystartowała rakieta Black Brant XII. Na jej pokładzie znajdowała się aparatura do badania atmosfery i zjawisk związanych z zorzą polarną.

Podobne eksperymenty prowadzono w Norwegii już wcześniej, ale tym razem wykorzystano znacznie większą rakietę. Czterostopniowa Black Brant XII była, według późniejszej oceny Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA), największą rakietą badawczą wystrzeloną do tamtej pory z kontynentalnej Europy.

Jej lot zarejestrował rosyjski radar wczesnego ostrzegania w rejonie Oleniegorska. System przeznaczony do wykrywania ataków rakietowych potraktował obiekt jako potencjalne zagrożenie. Informacja trafiła do rosyjskiego dowództwa wojskowego.

Wcześniejsze ostrzeżenie Norwegów

Start rakiety nie był tajemnicą. Już 21 grudnia 1994 r. norweskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych przygotowało notę dyplomatyczną informującą o planowanych eksperymentach.

Dokument skierowano do zagranicznych przedstawicielstw dyplomatycznych w Oslo z prośbą o przekazanie wiadomości odpowiednim władzom.

Norwegowie zapowiedzieli serię startów w okresie od 15 stycznia do 10 lutego 1995 r. Oprócz Black Brant XII miały zostać wystrzelone dwie mniejsze rakiety meteorologiczne. W nocie podano przewidywane terminy startów oraz miejsca upadku poszczególnych stopni rakiet.

Pomimo wcześniejszego powiadomienia doszło do alarmu. Nie wiadomo dokładnie, jak przekazana przez Norwegów informacja była rozpowszechniana po stronie rosyjskiej.

Według części relacji nie dotarła ona do personelu obsługującego system wczesnego ostrzegania.

Alarm w rosyjskim dowództwie

W początkowej fazie lotu Black Brant XII przypominała na ekranach radarowych amerykański pocisk balistyczny Trident, wystrzeliwany z okrętów podwodnych. Rosyjscy wojskowi potraktowali możliwość ataku poważnie i przekazali ostrzeżenie wyższym szczeblom dowodzenia.

O zagrożeniu powiadomiono również prezydenta Borysa Jelcyna. Rosyjski przywódca potwierdził później, że podczas incydentu korzystał z urządzeń znajdujących się w jego tzw. nuklearnej walizce. Stanowiła ona element systemu łączności z dowództwem sił jądrowych.

Nie ma jednak dowodów, że Jelcyn wydał rozkaz użycia broni atomowej. Nie udało się również dokładnie ustalić przebiegu wszystkich decyzji podejmowanych podczas alarmu.

Eksperci z Chatham House zwrócili uwagę na rozbieżności w relacjach dotyczących momentu, w którym prezydent został włączony w działania związane z wykryciem rakiety. Z tego powodu nie można z całą pewnością odtworzyć jego postępowania w kolejnych minutach incydentu.

Zakończenie alarmu rakietowego

Dalsza obserwacja lotu pozwoliła rosyjskim wojskowym ustalić, że wykryta rakieta nie zmierza w kierunku Rosji. Jej ładunek zakończył lot w Arktyce, na północ od Svalbardu. Alarm odwołano, a do użycia broni jądrowej nie doszło.

Incydent wydarzył się zaledwie kilka lat po rozpadzie Związku Radzieckiego, w okresie ograniczania arsenałów nuklearnych przez Rosję i Stany Zjednoczone. Rosyjski system ostrzegania potraktował rzeczywisty start rakiety badawczej jako możliwy początek ataku, mimo że Norwegia wcześniej poinformowała o planowanym eksperymencie.

W Norwegii wydarzenie wywołało później niemałe zainteresowanie. Jak podaje Europejska Agencja Kosmiczna w opracowaniu poświęconym historii norweskiej działalności kosmicznej, pracownicy ośrodka Andøya sprzedawali koszulki z żartobliwym napisem sugerującym, że niemal doprowadzili do wybuchu III wojny światowej.

Wybrane dla Ciebie