Nestor Machno. Najgroźniejszy buntownik Ukrainy i jego krwawa utopia

Nestor Iwanowycz Machno przyszedł na świat w listopadzie 1888 roku w Hulajpolu jako najmłodsze z sześciorga dzieci. Jego rodzice należeli do chłopstwa wyzwolonego carskim edyktem, co w praktyce oznaczało życie na granicy przetrwania. Ojciec pracował jako woźnica w lokalnym zakładzie, ale zmarł, gdy Nestor miał zaledwie dziewięć miesięcy.

Skrajna bieda zmusiła młodego Machno do podjęcia pracy już w wieku siedmiu lat. Wypasał gęsi i bydło, zimą uczęszczał do cerkiewno-parafialnej szkoły, a latem pracował u właścicieli ziemskich. Edukację formalną zakończył w wieku dwunastu lat, po opuszczeniu szkoły nauczycielskiej. Następnie pracował jako parobek w majątkach szlacheckich i na farmach bogatych chłopów.

W wieku siedemnastu lat Machno znalazł zatrudnienie w rodzinnym mieście jako malarz-praktykant, później jako robotnik w odlewni żelaza. To właśnie fabryka stała się miejscem jego politycznego przebudzenia. Ciężkie warunki pracy, niesprawiedliwość i brutalność carskiego reżimu podczas rewolucji 1905 roku pchnęły go w objęcia radykalnych idei.

W 1906 roku osiemnastoletni Machno przyłączył się do lokalnej grupy anarchokomunistów. Był również członkiem Związku Biednych Chłopów, organizacji reprezentującej interesy najuboższej warstwy wiejskiej społeczności. Jego działalność rewolucyjna szybko zwróciła uwagę władz carskich.

Aresztowanie i osadzenie w słynnym moskiewskim więzieniu Butyrki było tylko wstępem do znacznie poważniejszych konsekwencji. W 1909 roku Machno został skazany na karę śmierci za zabójstwo naczelnika policji. Młody wiek skazańca sprawił jednak, że wyrok zamieniono na dziesięć lat katorgi.

Paradoksalnie więzienie stało się dla Machno uniwersytetem anarchizmu. Za kratami pogłębił swoją wiedzę ideologiczną i nawiązał kontakty z innymi rewolucjonistami. Te lata ukształtowały jego światopogląd i przygotowały grunt pod przyszłe działania na znacznie większą skalę.

Po upadku caratu Machno wrócił na Ukrainę jako doświadczony rewolucjonista z jasną wizją. W chaosie wojny domowej i zagranicznej interwencji zbudował Rewolucyjną Powstańczą Armię Ukrainy. Jego oddziały, zwane machnowcami, stały się postrachem dla wszystkich sił walczących o kontrolę nad Ukrainą.

W latach 1919-1920 machnowcy kontrolowali tak zwane Wolne Terytorium, anarchistyczną republikę z centrum w rodzinnym Hulajpolu Machny. Walczyli z Niemcami, Austro-Węgrami, wojskami Hetmanatu, białymi armiami i bolszewikami. Ich taktyka partyzancka i legendarny już wynalazek Machny – taczanka – dawały im przewagę mobilności nad regularnymi wojskami.

Machno trzykrotnie zawierał sojusze z bolszewikami przeciwko wspólnym wrogom. Za każdym razem współpraca kończyła się zdradą i wznowieniem walk. Po ostatecznym zwycięstwie nad białymi armie bolszewików zwróciły się przeciwko swoim niedawnym sojusznikom, rozbijając siły machnowców i likwidując anarchistyczną republikę.

Klęska militarna zmusiła Machno do ucieczki. Przedostał się najpierw do Rumunii, a następnie do Polski, gdzie władze internowały go w obozie w Strzałkowie. Polski wymiar sprawiedliwości prowadził przeciwko niemu proces, który zakończył się jednak uniewinnieniem. Przez pewien czas mieszkał w Toruniu.

Ostatecznie Machno wyemigrował do Francji, gdzie spędził ostatnie lata życia. Były dowódca armii chłopskiej, władca Wolnego Terytorium, pracował teraz jako szewc i robotnik w drukarni. Los legendy rewolucji okazał się ironicznie przyziemny.

Nestor Machno zmarł 6 lipca 1934 roku w Paryżu, daleko od ukraińskich stepów, które niegdyś kontrolował. Jego szczątki spoczęły na cmentarzu Père-Lachaise, wśród innych wygnańców i rewolucjonistów, którzy marzyli o zmianie świata. Tatko Machno pozostał symbolem chłopskiego buntu i anarchistycznej utopii, która przez krótki moment wydawała się możliwa.