Wojna światów Orsona Wellesa. Prawda o rzekomej masowej panice

Orson Welles rozmawia z dziennikarzami dzień po emisji „Wojny światów”, 31 października 1938 roku.Orson Welles rozmawia z dziennikarzami dzień po emisji „Wojny światów”, 31 października 1938 roku.
Źródło zdjęć: © Domena publiczna | Acme News Photo

30 października 1938 r. amerykańscy radiosłuchacze usłyszeli o tajemniczym obiekcie, który spadł w New Jersey, i Marsjanach atakujących Ziemię. Relacje brzmiały jak prawdziwe wiadomości, ale były częścią słuchowiska przygotowanego przez Orsona Wellesa. Niektórzy odbiorcy rzeczywiście się przestraszyli. Doniesienia o masowej panice w całych Stanach Zjednoczonych okazały się jednak mocno przesadzone.

Radiowa inwazja Marsjan

30 października 1938 r. amerykańska stacja CBS wyemitowała adaptację powieści "Wojna światów" Herberta George'a Wellsa. Scenariusz przygotował Howard Koch dla zespołu Mercury Theatre, a nad realizacją czuwał 23-letni Orson Welles.

Twórcy postanowili odejść od tradycyjnej formy słuchowiska. Historię najazdu Marsjan przedstawili jako serię wiadomości radiowych, przerywających zwykły program muzyczny.

Najpierw pojawiły się komunikaty o niezwykłych zjawiskach zaobserwowanych na Marsie. Później słuchacze dowiedzieli się o tajemniczym obiekcie, który miał spaść w pobliżu Grovers Mill w stanie New Jersey. Kolejne doniesienia opisywały coraz groźniejszą sytuację na Ziemi.

Aktorzy wcielali się w reporterów, naukowców i przedstawicieli władz. W audycji wykorzystywano prawdziwe nazwy miejscowości, a wypowiedzi fikcyjnych ekspertów przypominały relacje znane z radiowych serwisów informacyjnych.

Taka forma mogła wydawać się szczególnie wiarygodna w 1938 r. Zaledwie kilka tygodni wcześniej Amerykanie śledzili dramatyczne wiadomości z Europy, gdzie kryzys polityczny wywoływał obawy przed wybuchem wojny. Pilne komunikaty przerywające zwykły program nie były dla nich niczym niezwykłym.

Reakcje radiosłuchaczy

Audycję od początku zapowiadano jako adaptację utworu literackiego. Podczas emisji ponownie informowano, że prezentowana historia jest fikcją.

Nie wszyscy słuchacze usłyszeli jednak te wyjaśnienia. Osoby, które włączyły radio lub zmieniły stację już po rozpoczęciu programu, mogły natrafić bezpośrednio na dramatyczne wiadomości o ataku Marsjan.

Część odbiorców rzeczywiście uwierzyła, że słucha relacji z prawdziwych wydarzeń. Zachowane listy wysyłane do Federalnej Komisji Łączności zawierają skargi na strach wywołany audycją. Pojawiały się również doniesienia o telefonach na policję.

Reakcje nie były jednak jednakowe. Niektórzy słuchacze chwalili pomysłowość Wellesa i jego zespołu, inni sprzeciwiali się pomysłom ukarania autorów. Wielu od początku wiedziało, że ma do czynienia z przedstawieniem radiowym.

Doniesienia gazet

31 października amerykańskie gazety zaczęły szeroko opisywać zamieszanie wywołane przez "Wojnę światów". Publikowano relacje o przestraszonych słuchaczach, telefonach na policję i osobach przekonanych o prawdziwości wiadomości.

Z pojedynczych przypadków powstał obraz paniki ogarniającej niemal cały kraj. Problem polegał jednak na tym, że doniesienia prasowe nie pozwalały ustalić, jak wielu Amerykanów rzeczywiście uwierzyło w inwazję.

Badacze mediów Jefferson Pooley i Michael J. Socolow zwrócili później uwagę na rywalizację między gazetami a rozwijającym się radiem. Prasa drukowana miała powody, aby przedstawiać konkurencyjne medium jako nieodpowiedzialne i podatne na nadużycia.

Nie oznacza to, że wszystkie opisy strachu były nieprawdziwe. Problemem było przede wszystkim wyolbrzymianie skali wydarzenia. Telefon na policję z pytaniem o autentyczność wiadomości nie musiał przecież oznaczać, że dzwoniący bezkrytycznie uwierzył w atak Marsjan.

Badania reakcji słuchaczy

Wkrótce po emisji reakcjami odbiorców zainteresował się psycholog Hadley Cantril. Wyniki badań przedstawił w książce opublikowanej w 1940 r.

Jego zespół przeprowadził szczegółowe wywiady ze 135 osobami. Aż 100 z nich wybrano jednak właśnie dlatego, że słuchowisko wywołało u nich silne emocje.

Tak dobrana grupa pozwalała analizować przyczyny strachu, ale nie mogła stanowić reprezentatywnej próby wszystkich amerykańskich słuchaczy. Na podstawie tych rozmów nie dało się wiarygodnie ustalić, jaki odsetek odbiorców uwierzył w inwazję.

Późniejsi badacze podważyli również wysokie szacunki liczby osób, które miały ulec panice. Zachowane świadectwa potwierdzają przypadki autentycznego niepokoju, ale nie uzasadniają opowieści o milionach Amerykanów uciekających przed Marsjanami.

Rozgłos przyniósł natomiast korzyści Orsonowi Wellesowi. Jego zespół Mercury Theatre pozyskał sponsora, firmę Campbell, a "Wojna światów" stała się jednym z najsłynniejszych słuchowisk w historii radia.

Wybrane dla Ciebie