Zdarzenie Carringtona. Burza, która wywołała pożary

Fragment rysunku plam słonecznych Richarda Carringtona z 1859 roku.Fragment rysunku plam słonecznych Richarda Carringtona z 1859 roku.
Źródło zdjęć: © Domena publiczna | Richard Christopher Carrington

We wrześniu 1859 r. telegrafiści w Europie i Ameryce Północnej zaczęli zgłaszać niezwykłe awarie. Z aparatów sypały się iskry, operatorzy doznawali porażeń prądem, a niektóre urządzenia działały nawet po odłączeniu baterii. W tym samym czasie zorze polarne obserwowano aż na Hawajach. Przyczyną była jedna z najsilniejszych znanych burz geomagnetycznych, nazwana później zdarzeniem Carringtona.

Niezwykły rozbłysk na Słońcu

1 września 1859 r. angielski astronom Richard Carrington obserwował grupę plam słonecznych. Nagle dostrzegł w ich pobliżu dwa niezwykle jasne obszary. Był świadkiem rozbłysku widocznego w świetle białym, choć ówczesna nauka nie potrafiła jeszcze wyjaśnić jego przyczyn.

Niezależnie podobne zjawisko zaobserwował inny angielski astronom, Richard Hodgson. Obaj pozostawili zapisy, które później pomogły naukowcom powiązać aktywność Słońca z zaburzeniami ziemskiego pola magnetycznego.

Pierwsze oznaki wzmożonej aktywności słonecznej pojawiły się już pod koniec sierpnia. Najsilniejsza burza geomagnetyczna wystąpiła jednak 1 i 2 września. Wkrótce jej skutki odczuli operatorzy telegrafów, które były wówczas jednym z najważniejszych środków komunikacji na duże odległości.

Iskry i porażenia w telegrafach

Telegrafy przesyłały wiadomości za pomocą impulsów elektrycznych płynących przewodami. Operatorzy odczytywali je jako znaki, dlatego wszelkie niekontrolowane zmiany natężenia prądu utrudniały nadawanie i odbieranie depesz.

Podczas burzy geomagnetycznej we wrześniu 1859 r. podobne problemy występowały w wielu miejscach Europy i Ameryki Północnej. Z aparatów sypały się iskry, dochodziło do niewielkich pożarów, a niektórzy telegrafiści zostali porażeni prądem. Urządzenia odbierały również przypadkowe impulsy, które zakłócały korespondencję.

Najbardziej zaskakujące było jednak działanie niektórych linii po odłączeniu baterii. W przewodach nadal płynął prąd, choć aparaty nie korzystały już ze zwykłego zasilania.

W sprzyjających warunkach operatorzy potrafili wykorzystać go do przesyłania wiadomości. Musiał mieć jednak odpowiednie natężenie i pozostawać dostatecznie stabilny. Na innych liniach zakłócenia były tak silne, że prowadzenie korespondencji stało się niemożliwe.

Problemy zgłaszano na stacjach oddalonych od siebie o znaczne odległości. Nie mogła za nie odpowiadać pojedyncza awaria aparatu czy uszkodzenie przewodu.

Zorze polarne nad Hawajami

Zakłóceniom telegraficznym towarzyszyły wyjątkowo intensywne zorze polarne. Kolorowe światła pojawiały się na niebie znacznie dalej od obszarów polarnych niż zazwyczaj. Obserwowano je m.in. w Rzymie, Hawanie i na Hawajach.

W tym samym czasie przyrządy pomiarowe rejestrowały gwałtowne zmiany ziemskiego pola magnetycznego. Naukowcy mogli porównywać godziny tych zaburzeń z relacjami o zorzach oraz awariach telegrafów.

Nie znano jeszcze jednak mechanizmu, który wyjaśniałby związek między rozbłyskiem słonecznym, zmianami pola magnetycznego i przepływem prądu w przewodach.

Przyczyny burzy geomagnetycznej

Dziś wiadomo, że za gwałtowne zaburzenia odpowiadał obłok plazmy wyrzucony ze Słońca, niosący ze sobą pole magnetyczne. Po dotarciu w pobliże Ziemi silnie oddziaływał z jej polem magnetycznym. Powstałe zmiany wzbudzały prądy elektryczne w długich przewodach telegraficznych.

Rozbłysk zaobserwowany przez Carringtona należy przy tym odróżnić od koronalnego wyrzutu masy. Rozbłysk polega na gwałtownym uwolnieniu energii, w tym promieniowania elektromagnetycznego.

Podczas koronalnego wyrzutu masy w przestrzeń kosmiczną przedostają się natomiast ogromne ilości plazmy wraz z polem magnetycznym.

Oba zjawiska mogą występować jednocześnie. Promieniowanie rozbłysku dociera do Ziemi znacznie szybciej niż wyrzucony obłok plazmy.

To właśnie jego oddziaływanie z ziemskim polem magnetycznym może wywołać burzę geomagnetyczną i zakłócenia w instalacjach elektrycznych.

Jeszcze w 1859 r. Carrington opublikował sprawozdanie ze swoich obserwacji w czasopiśmie "Monthly Notices of the Royal Astronomical Society". Zachowały się również zapisy pomiarów magnetycznych oraz relacje telegrafistów, które pozwoliły późniejszym badaczom odtworzyć przebieg zdarzenia.

Wybrane dla Ciebie