Zygmunt III Waza. Czy naprawdę chciał oddać koronę Habsburgom?

Zygmunt III Waza na portrecie anonimowego malarza według Petera Paula Rubensa.Zygmunt III Waza na portrecie anonimowego malarza według Petera Paula Rubensa.
Źródło zdjęć: © Domena publiczna

Zaledwie dwa lata po objęciu polskiego tronu Zygmunt III Waza rozpoczął tajne rozmowy z Habsburgami. Rozważano możliwość jego abdykacji i poparcia kandydatury arcyksięcia Ernesta na króla Polski. Gdy informacje o negocjacjach wyszły na jaw, wybuchł poważny kryzys polityczny. W 1592 r. monarcha musiał tłumaczyć się przed sejmem z podejrzeń o zamiar opuszczenia Rzeczypospolitej.

Elekcja Zygmunta III Wazy

Zygmunt III Waza został wybrany królem Polski w 1587 r. podczas podwójnej elekcji. Część szlachty poparła wówczas arcyksięcia Maksymiliana Habsburga, który próbował zdobyć koronę siłą.

W styczniu 1588 r. wojska dowodzone przez Jana Zamoyskiego pokonały Maksymiliana pod Byczyną. Arcyksiążę dostał się do niewoli, a rok później zawarto porozumienie bytomsko-będzińskie, które miało zakończyć spór o polski tron i uregulować stosunki Rzeczypospolitej z Habsburgami.

Choć Zamoyski odegrał ważną rolę w zapewnieniu Zygmuntowi korony, stosunki między nimi szybko się pogorszyły. Król i kanclerz spierali się o obsadę urzędów, kierunki polityki zagranicznej oraz wpływ Zamoyskiego na decyzje monarchy.

Sytuację komplikowały również sprawy dynastyczne. Zygmunt był następcą tronu Szwecji, gdzie panował jego ojciec Jan III. Musiał przy tym uwzględniać ambicje swojego stryja, Karola Sudermańskiego. Sprawy szwedzkie pozostawały jednym z najważniejszych zagadnień jego polityki.

Tajne rozmowy z Habsburgami

W 1589 r. Zygmunt III nawiązał poufne kontakty z Habsburgami. W negocjacjach po stronie polskiego monarchy uczestniczył jego dworzanin Gustaw Brahe. Rozmowy dotyczyły arcyksięcia Ernesta, brata pokonanego wcześniej Maksymiliana.

Rozważano możliwość ustąpienia Zygmunta z tronu i poparcia Ernesta podczas kolejnej elekcji. Omawiano także sprawy szwedzkie, kwestie terytorialne oraz ewentualną współpracę przeciwko Moskwie.

Król nie mógł jednak samodzielnie przekazać korony Habsburgowi. W Rzeczypospolitej obowiązywała wolna elekcja, a prawo wyboru monarchy należało do szlachty. Nawet gdyby Zygmunt zdecydował się abdykować, Ernest musiałby jeszcze zdobyć poparcie podczas głosowania.

Poufne porozumienie mogło ułatwić arcyksięciu starania o tron, ale nie gwarantowało mu zwycięstwa. Ostateczna decyzja należała do szlachty, a nie do ustępującego władcy.

Sejm inkwizycyjny w 1592 roku

Podejrzenia wobec Zygmunta III nasiliły się po jego wyjeździe do Rewla w 1589 r., gdzie spotkał się z ojcem. Wśród szlachty pojawiły się obawy, że monarcha zamierza opuścić Rzeczpospolitą na stałe.

W pamięci wciąż pozostawała ucieczka Henryka Walezego, który w 1574 r. potajemnie wyjechał z Polski, aby objąć tron francuski. Wielu szlachciców obawiało się powtórzenia podobnej sytuacji.

Zygmunt powrócił do kraju, ale pogłoski o jego kontaktach z Habsburgami nie ustawały. W czerwcu 1592 r., podczas zjazdu w Jędrzejowie, Jan Ducker, działający w interesie arcyksięcia Maksymiliana, ujawnił informacje o tajnych negocjacjach.

Sprawa stała się jednym z głównych tematów sejmu zwołanego jesienią 1592 r. Obrady przeszły do historii jako sejm inkwizycyjny. Opozycja domagała się wyjaśnień dotyczących kontaktów monarchy z Habsburgami i jego rzeczywistych zamiarów.

Zygmunt III zaprzeczał, jakoby zamierzał na stałe porzucić Rzeczpospolitą. Składał również deklaracje dotyczące dalszego panowania oraz warunków ewentualnego wyjazdu do Szwecji.

Obrady nie były formalnym procesem karnym króla i nie zakończyły się wydaniem wyroku. Ujawniły jednak skalę nieufności, jaką część szlachty żywiła wobec monarchy.

Spór o zamiary Zygmunta III

Historycy różnią się w ocenie tajnych negocjacji z Habsburgami. Według jednej z interpretacji Zygmunt III rzeczywiście rozważał rezygnację z polskiej korony. Chciał w ten sposób zabezpieczyć interesy dynastyczne, nawet kosztem wycofania się z rządów w Rzeczypospolitej.

Odmienne stanowisko przedstawił historyk Przemysław Piotr Szpaczyński. Jego zdaniem propozycja skierowana do Ernesta mogła być dyplomatycznym blefem. Król miał dążyć do poróżnienia Habsburgów, osłabienia ich działań przeciwko sobie i zapewnienia sobie korzystniejszych warunków realizacji planów związanych ze Szwecją oraz Moskwą.

Zachowane dokumenty potwierdzają, że rokowania rzeczywiście prowadzono. Nie pozwalają jednak jednoznacznie ustalić, czy Zygmunt III zamierzał abdykować, czy traktował taką możliwość jako narzędzie politycznego nacisku.

Arcyksiążę Ernest nigdy nie został królem Polski. Zygmunt III zachował tron, a w 1592 r. poślubił Annę Habsburżankę, zacieśniając związki dynastyczne z rodziną, z którą wcześniej prowadził poufne negocjacje.

Wybrane dla Ciebie