Nos starożytnego posągu. Zagadka, której nie rozwiązano do dziś

W zbiorach londyńskiego National Army Museum znajduje się dawna fotografia Wielkiego Sfinksa. Towarzyszący jej podpis nawiązuje do popularnej legendy, według której Napoleon miał odstrzelić posągowi nos kulą armatnią. Muzeum wyjaśnia jednak, że jest to mit, ponieważ Sfinks stracił nos i brodę na długo przed przybyciem Francuzów.

Według jednej z wersji do zniszczenia miało dojść podczas bitwy pod piramidami w lipcu 1798 r. Wojska Napoleona pokonały wówczas oddziały mameluków, którzy sprawowali władzę w Egipcie. Wielki Sfinks znajduje się w Gizie, niedaleko Kairu. Ma około 73 m długości i 20 m wysokości.

Monument wykuto w skale około 2500 r. p.n.e., najprawdopodobniej za panowania faraona Chefrena. Przez kolejne stulecia posąg stopniowo niszczał, a znaczna część jego korpusu została zasypana piaskiem.

Napoleon zabrał na wyprawę do Egiptu 167 uczonych i artystów, których zadaniem było dokumentowanie zabytków oraz poznawanie historii kraju. Wśród nich znalazł się Dominique Vivant Denon, późniejszy pierwszy dyrektor Luwru. Na jednym ze swoich rysunków przedstawił Sfinksa z ludźmi wspinającymi się na jego głowę, aby pokazać ogromne rozmiary monumentu. Zwracał również uwagę na zły stan zachowania rzeźby.

Najważniejszym dowodem przeciwko legendzie o francuskich artylerzystach jest rysunek wykonany przez Frederika Ludviga Nordena, duńskiego oficera marynarki i kartografa.

W czerwcu 1737 r. 28-letni Norden przybył do Aleksandrii. Wyprawę zorganizowano z polecenia króla Danii Chrystiana VI, który chciał nawiązać kontakty handlowe z cesarzem Etiopii. Podczas podróży oficer sporządził ponad 200 rysunków oraz 29 szczegółowych map Nilu.

Na jednym ze szkiców przedstawił Wielkiego Sfinksa. Posąg jest łatwo rozpoznawalny, a jego twarz wyraźnie pozbawiona nosa. Rysunek powstał ponad pół wieku przed wkroczeniem wojsk Napoleona do Egiptu.

Norden nie doczekał publikacji swoich prac. Zmarł na gruźlicę w Paryżu w 1742 r., mając zaledwie 33 lata. Jego relację z podróży, zawierającą 159 tablic ilustracyjnych, wydano w Kopenhadze w 1755 r.

Rysunek Duńczyka dowodzi, że Sfinks był okaleczony już w latach 30. XVIII w. Nie pozwala jednak ustalić, kiedy zniszczono nos. Jeden z najczęściej wskazywanych sprawców miał dokonać tego ponad 350 lat przed wizytą Nordena.

O domniemanym sprawcy zniszczenia pisał arabski historyk al-Maqrizi (1364-1442), żyjący w czasach panowania sułtanów mameluckich.

Według jego relacji w 1378 r. Muhammad Sa'im al-Dahr, muzułmański mistyk związany z kairskim klasztorem Sa'id al-Su'ada, zobaczył chłopów składających ofiary Wielkiemu Sfinksowi. Mieszkańcy okolicznych wsi wierzyli, że w ten sposób zapewnią sobie dobre plony.

Mistyk uznał te praktyki za bałwochwalstwo i postanowił zniszczyć twarz posągu. To właśnie jemu al-Maqrizi przypisywał usunięcie nosa.

Historyk wspominał również, że okoliczni mieszkańcy uznali późniejsze nawiewanie piasku na płaskowyż za karę za okaleczenie Sfinksa. Sprawca także miał zostać ukarany, choć późniejsze streszczenia kroniki różnią się w opisie jego losów.

Relacja al-Maqriziego nie rozstrzyga jednak sprawy. Historyk urodził się kilkanaście lat przed opisywanymi wydarzeniami, ale spisał je znacznie później. Nie był świadkiem zniszczenia, a żaden znany dokument z 1378 r. nie potwierdza bezpośrednio jego opowieści.

Amerykański archeolog Mark Lehner, który przez wiele lat badał Wielkiego Sfinksa, doszedł do wniosku, że nos nie odpadł wskutek naturalnego niszczenia skały. Został usunięty celowo.

Na twarzy posągu zachowały się ślady wskazujące na użycie narzędzi. Jeden otwór wykonano od strony grzbietu nosa, drugi pod nozdrzem. Prawdopodobnie umieszczono w nich metalowe pręty lub dłuta, a następnie podważono kamień, doprowadzając do jego oderwania. Brakujący nos miał około metra szerokości.

Takich uszkodzeń nie mogły spowodować wiatr ani piasek. Badacze nie mają więc większych wątpliwości, że za zniszczeniem stał człowiek.

Celowe uszkadzanie egipskich posągów nie należało zresztą do rzadkości. Edward Bleiberg, kustosz zbiorów egipskich Brooklyn Museum, zwrócił uwagę na powtarzające się przypadki odłupywania nosów starożytnym rzeźbom. Według niego sprawcy wierzyli, że w ten sposób pozbawiają przedstawione postacie ich mocy.

Nie wiadomo jednak, czy podobne przekonania stały za okaleczeniem Wielkiego Sfinksa.

Wątpliwości dotyczą również daty zniszczenia. Lehner umieszczał je między III a X w. n.e., a więc znacznie wcześniej niż wydarzenia opisane przez al-Maqriziego. Już arabscy autorzy z X w. wspominali o uszkodzeniach Sfinksa, wiążąc je z działalnością przeciwników kultu wizerunków.

Z kolei National Army Museum dopuszcza możliwość, że nos usunięto dopiero w XIV w. Zachowane źródła nie pozwalają jednoznacznie rozstrzygnąć, która z tych hipotez jest prawdziwa.

Nos nie jest jedyną brakującą częścią twarzy Wielkiego Sfinksa. Posąg utracił również kamienną brodę, którą prawdopodobnie dodano ponad tysiąc lat po powstaniu monumentu.

W 1817 r. włoski kapitan Giovanni Battista Caviglia prowadził prace wykopaliskowe przy Sfinksie, którego korpus był wówczas w znacznej mierze zasypany piaskiem. Podczas odkopywania posągu natrafił między jego łapami na fragmenty brody.

Prace finansował Henry Salt, brytyjski konsul generalny w Egipcie. Jeden z odnalezionych fragmentów, stanowiący około jednej trzydziestej całej brody, trafił do British Museum w Londynie.

Kolejne części odkryto podczas wykopalisk prowadzonych w latach 1925-1926. Przewieziono je do muzeum w Kairze.

Obecność fragmentu brody w brytyjskich zbiorach wywoływała później dyskusje dotyczące jego zwrotu Egiptowi. W archiwum brytyjskiego parlamentu zachowała się nawet petycja, której autor domagał się oddania zabytku.

Los nosa pozostaje znacznie bardziej zagadkowy. Choć badacze ustalili, że został celowo odłupany, nigdy nie odnaleziono jego fragmentów. Nie udało się również wskazać sprawcy zniszczenia.

Pewne jest jedynie to, że nos zniknął na długo przed wyprawą Napoleona. Rysunek Nordena z 1737 r. ostatecznie wyklucza udział francuskich artylerzystów, ale tożsamość człowieka, który okaleczył jeden z najsłynniejszych zabytków starożytnego Egiptu, nadal pozostaje nieznana.