Zamach na Hitlera. Dlaczego bomba nie zabiła dyktatora?

Latem 1944 roku sytuacja militarna III Rzeszy stawała się coraz trudniejsza. Alianci walczyli już w Normandii, a Armia Czerwona przełamywała niemiecką obronę na froncie wschodnim. Wśród przeciwników Hitlera dojrzewał plan odsunięcia go od władzy.

Uczestników spisku łączył zamiar obalenia dyktatora, choć kierowali się różnymi motywami. Niektórzy sprzeciwiali się zbrodniom nazistowskiego reżimu, inni obawiali się całkowitej klęski Niemiec.

Do przeprowadzenia przewrotu zamierzali wykorzystać operację "Walkiria", czyli istniejący plan mobilizacji Armii Rezerwowej na wypadek wewnętrznych niepokojów. Po zabiciu Hitlera wojsko miało przejąć kontrolę nad najważniejszymi obiektami w Berlinie, rozbroić oddziały SS i aresztować czołowych przedstawicieli reżimu.

Spiskowcy planowali przekonać dowódców, że wykonują rozkazy mające stłumić próbę przewrotu zorganizowaną przez nazistowskich dygnitarzy. Kluczową rolę powierzono 36-letniemu pułkownikowi Clausowi von Stauffenbergowi, szefowi sztabu dowódcy Armii Rezerwowej.

Dzięki zajmowanemu stanowisku Stauffenberg miał dostęp do narad z udziałem Hitlera. To on miał podłożyć bombę, a następnie wrócić do Berlina i pomóc w przejęciu władzy. Powodzenie całego przedsięwzięcia zależało przede wszystkim od śmierci dyktatora.

20 lipca 1944 roku Stauffenberg wraz ze swoim adiutantem, porucznikiem Wernerem von Haeftenem, przyleciał do Wilczego Szańca, kwatery Hitlera położonej w pobliżu Rastenburga, dzisiejszego Kętrzyna. Przywieźli dwa ładunki zawierające po ok. kilogramie materiału wybuchowego.

Około południa dowiedzieli się, że naradę, pierwotnie zaplanowaną na godz. 13.00, przyspieszono na 12.30. Znacznie skróciło to czas na przygotowanie bomby.

Stauffenberg miał dodatkowo poważne ograniczenia fizyczne. W 1943 roku odniósł ciężkie obrażenia, w wyniku których stracił prawą dłoń, dwa palce lewej dłoni oraz lewe oko. Do uruchomienia zapalnika musiał używać specjalnych szczypiec.

Przygotowywał bombę w pokoju adiutanta feldmarszałka Wilhelma Keitla, szefa Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu. W pewnym momencie pracę przerwał mu podoficer Werner Vogel, który ponaglał obu mężczyzn do stawienia się na odprawie.

Stauffenberg i Haeften zdążyli uzbroić tylko jeden ładunek. Drugi pozostał przy adiutancie, który później wyrzucił go z samochodu podczas jazdy na lotnisko. Pułkownik wszedł na naradę z teczką zawierającą zaledwie połowę przywiezionego materiału wybuchowego.

O godz. 12.37 Keitel przedstawił Stauffenberga Hitlerowi. W pomieszczeniu panował tłok. Pułkownik umieścił teczkę pod stołem, możliwie blisko dyktatora, a trzy minuty później opuścił salę pod pretekstem pilnej rozmowy telefonicznej.

Po jego wyjściu ktoś przesunął teczkę za masywną podporę stołu, odsuwając ją od miejsca, w którym znajdował się Hitler.

O godz. 12.42 nastąpiła eksplozja. W sali narad przebywały wówczas 24 osoby. Wybuch wyrwał okna i drzwi, a jego siła rozeszła się częściowo na zewnątrz budynku. Narada odbywała się w drewnianej barace, a nie w zamkniętym betonowym bunkrze, gdzie skutki eksplozji mogłyby być znacznie poważniejsze.

Cztery osoby zmarły wskutek odniesionych obrażeń. Hitler doznał stosunkowo lekkich obrażeń i jeszcze tego samego dnia przyjął Benito Mussoliniego, włoskiego dyktatora i sojusznika III Rzeszy. Oprowadził go również po zniszczonej sali.

Stauffenberg obserwował wybuch z odległości ok. 200 m. Był przekonany, że Hitler nie mógł przeżyć eksplozji. Wsiadł do samochodu i mimo ogłoszonego alarmu zdołał opuścić teren kwatery. O godz. 13.15 odleciał w kierunku Berlina.

W Wilczym Szańcu znajdował się również generał Erich Fellgiebel, odpowiedzialny za łączność i wtajemniczony w przygotowania do przewrotu. Około godz. 13.00 zarządził blokadę połączeń, jednak linie wykorzystywane przez SS nadal działały.

Według Niemieckiego Muzeum Historycznego w Berlinie Fellgiebel przekazał współspiskowcom wiadomość: "Stało się coś strasznego: Führer żyje!".

Tymczasem w Berlinie rozpoczęto realizację planu przewrotu. Około godz. 14.00 pułkownik Albrecht Ritter Mertz von Quirnheim, jeden z organizatorów spisku, rozesłał pierwsze rozkazy przygotowawcze.

Stauffenberg i Haeften wylądowali pod Berlinem dopiero ok. godz. 15.00. W kompleksie wojskowym Bendlerblock, gdzie znajdowała się centrala spiskowców, nadal usiłowano przekonać dowódców, że Hitler zginął.

Przed godz. 16.00 generał Friedrich Olbricht, współtwórca planu zamachu, zażądał uruchomienia operacji "Walkiria". Jego przełożony, generał pułkownik Friedrich Fromm, dowódca Armii Rezerwowej, postanowił jednak sprawdzić doniesienia o śmierci Hitlera. Zadzwonił do Keitla, który potwierdził, że dyktator przeżył.

W kolejnych godzinach dowódcy wojskowi otrzymywali sprzeczne informacje. Z Berlina nadchodziły rozkazy związane z przejęciem władzy, podczas gdy przedstawiciele reżimu informowali, że zamach zakończył się niepowodzeniem.

Między godz. 17.35 a 21.03 spiskowcy rozsyłali depesze informujące o "wewnętrznych niepokojach". Próbowali skłonić jednostki Armii Rezerwowej do wykonania rozkazów przewidzianych w planie "Walkiria".

Już o godz. 17.42 niemieckie radio nadało jednak pierwszy komunikat o nieudanym zamachu na Hitlera. Wiadomość powtarzano później wielokrotnie. Wielu dowódców wstrzymywało się z wykonaniem rozkazów napływających z Bendlerblocku.

Około godz. 19.00 major Otto Ernst Remer, dowódca berlińskiego batalionu wartowniczego "Großdeutschland", przybył do ministra propagandy Josepha Goebbelsa. Ten połączył go telefonicznie z Hitlerem.

Rozmowa z dyktatorem rozwiała wątpliwości Remera. Otrzymał bezpośredni rozkaz stłumienia przewrotu i skierował podległych mu żołnierzy przeciwko spiskowcom.

O godz. 23.00 generał Fromm odzyskał kontrolę nad Bendlerblockiem. Wkrótce potem nakazał rozstrzelanie głównych uczestników przewrotu.

Po północy, już 21 lipca, na dziedzińcu kompleksu wojskowego stracono Stauffenberga, Haeftena, Olbrichta i Mertza von Quirnheima. Generał Ludwig Beck, były szef Sztabu Generalnego, którego spiskowcy zamierzali postawić na czele państwa, został zastrzelony po nieudanej próbie samobójczej.

Po zamachu nazistowskie władze rozpoczęły masowe aresztowania. Zatrzymano ponad 7 tys. osób, a według przytaczanych szacunków 4980 stracono. W wielu przypadkach dowody na związki zatrzymanych ze spiskiem były bardzo słabe.

Dziś dziedziniec Bendlerblocku, na którym rozstrzelano Stauffenberga i jego współpracowników, jest miejscem pamięci poświęconym uczestnikom niemieckiego ruchu oporu. W 1955 roku ulicę Bendlerstraße przemianowano na Stauffenbergstraße.