Adam Kotowski. Chłop, który dorobił się ogromnego majątku

W 1626 roku w niewielkiej wsi Komorzno na Górnym Śląsku przyszedł na świat Adam Kot. Jego ojciec był chłopem pańszczyźnianym, co w ówczesnych realiach oznaczało los z góry przesądzony. Praca na roli, zależność od pana feudalnego i brak jakichkolwiek perspektyw na zmianę swojej sytuacji stanowiły horyzont życiowy dla całych pokoleń. Adam miał trzech braci, lecz tylko on zdecydował się na krok, który mógł go kosztować życie lub wolność.

Młody Kot uciekł ze swojej wioski. Był to czyn ryzykowny i prawnie zakazany, gdyż chłopi pańszczyźniani nie mieli prawa opuszczać ziemi swojego pana bez jego zgody. Zbieg mógł zostać schwytany i surowo ukarany. 

Los jednak sprzyjał Adamowi. Trafił na służbę do Jana Wielopolskiego, starosty bieckiego, a później kasztelana wojnickiego, jednego z najpotężniejszych magnatów małopolskich.

Wielopolski szybko dostrzegł niezwykłą inteligencję młodego sługi. Zamiast traktować go jak jednego z wielu dworzan, postanowił zainwestować w jego edukację. Adam pobierał nauki razem z synem magnata, również Janem, który w przyszłości miał zostać kanclerzem wielkim koronnym. To właśnie w otoczeniu rodziny Wielopolskich zbiegły chłop nauczył się funkcjonować w świecie szlacheckim, poznał łacinę, zasady dyplomacji i dworską etykietę.

Protekcja Wielopolskich otworzyła przed Adamem Kotem drzwi, o których jako syn chłopa nie mógł nawet marzyć. Dzięki rekomendacji swojego patrona trafił na dwór króla Jana Kazimierza, gdzie objął stanowisko sekretarza królewskiego. 

Była to funkcja wymagająca wykształcenia, dyskrecji i umiejętności redagowania oficjalnych dokumentów. Sekretarze prowadzili korespondencję monarchy, sporządzali akty prawne i niejednokrotnie pośredniczyli w sprawach politycznych.

W tym czasie Adam ożenił się z Małgorzatą z Durantów, córką Jakuba, nadwornego krawca królewskiego pochodzącego z Francji. Związek ten okazał się niezwykle udany nie tylko pod względem osobistym. Małgorzata, kobieta inteligentna i obdarzona zmysłem praktycznym, aktywnie wspierała męża w budowaniu pozycji społecznej i rozwijaniu interesów. Razem tworzyli parę, która konsekwentnie wspinała się po szczeblach drabiny społecznej.

Problem polegał jednak na tym, że Adam Kot wciąż formalnie nie należał do stanu szlacheckiego. W Rzeczypospolitej, gdzie szlachectwo stanowiło przepustkę do pełni praw politycznych i społecznych, był to poważny deficyt. 

Rozwiązanie przyszło w 1659 roku w dość nieoczekiwanej formie. Jan Kazimierz, który mimo utraty tronu szwedzkiego wciąż używał tytułu króla Szwecji, nadał swojemu sekretarzowi szwedzkie szlachectwo. W ten sposób Adam Kot stał się Adamem Kotowskim, szlachcicem, choć na razie tylko w świetle prawa szwedzkiego.

Lata sześćdziesiąte XVII wieku przyniosły Kotowskiemu gwałtowny wzrost zamożności. Kluczem do sukcesu finansowego okazały się dzierżawy dóbr królewskich i ceł. W 1662 roku wspólnie z Wawrzyńcem Wodzickim, który stał się jego wieloletnim partnerem biznesowym, uzyskał dzierżawę ceł małopolskich i wielkopolskich. Kontrola nad przepływem towarów i pobieranie opłat celnych przynosiły ogromne dochody.

W kolejnych latach Kotowski systematycznie rozszerzał swoje wpływy gospodarcze. W 1667 roku wraz z Wodzickim objęli w dzierżawę bogatą ekonomię samborską oraz dobra żywieckie, które stanowiły prywatną własność króla. Były chłop zarządzał teraz majątkami, w których pracowali ludzie o statusie identycznym jak jego rodzina zaledwie kilka dekad wcześniej. Paradoks losu Kotowskiego polegał na tym, że sam wywodząc się ze stanu chłopskiego, stał się jednym z tych, którzy czerpali zyski z pracy pańszczyźnianej.

Do tego dochodziły dzierżawy ceł ruskich i mazowieckich, zarząd nad olborą olkuską oraz żupami solnymi w Bochni i Wieliczce. Kopalnie soli należały do najbardziej dochodowych przedsięwzięć gospodarczych w całej Rzeczypospolitej. Kotowski zgromadził w swoich rękach kontrolę nad strategicznymi zasobami państwa, stając się jednym z najbogatszych ludzi w kraju. Udzielał nawet pożyczek, co świadczyło o skali jego kapitału.

Szwedzkie szlachectwo, choć prestiżowe, nie dawało Kotowskiemu pełni praw w Rzeczypospolitej. Aby móc piastować urzędy i w pełni uczestniczyć w życiu politycznym, potrzebował indygenatu, czyli uznania zagranicznego szlachectwa przez sejm. Na to wyróżnienie musiał czekać czternaście lat po nobilitacji szwedzkiej.

W 1673 roku nadarzyła się okazja. Rzeczpospolita szykowała się do wyprawy chocimskiej przeciwko Imperium Osmańskiemu. Kotowski zaoferował sfinansowanie z własnej kieszeni całego regimentu dragonii. 

Co więcej, zobowiązał się do bezterminowego utrzymywania tej jednostki po zakończeniu kampanii. Był to gest, który zrobił wrażenie na sejmie. W zamian za tak hojne wsparcie militarne Kotowski otrzymał upragniony indygenat wraz z herbem Kot Morski.

Kilka lat później, gdy Jan III Sobieski przygotowywał wyprawę wiedeńską, Kotowski ponownie sięgnął do swojej fortuny. Tym razem oddał do dyspozycji króla sfinansowany przez siebie poczet husarski. Husaria była najbardziej elitarną i najdroższą formacją wojskową Rzeczypospolitej, a jej wystawienie wymagało ogromnych nakładów. Kotowski udowadniał, że jego lojalność wobec korony ma wymiar nie tylko deklaratywny, ale przede wszystkim materialny.

Indygenat otworzył przed Kotowskim drogę do godności urzędniczych. W 1676 roku otrzymał tytuł stolnika wyszogrodzkiego. Był to urząd ziemski o charakterze bardziej honorowym niż praktycznym, niemniej Kotowski konsekwentnie posługiwał się tym tytułem we wszystkich dokumentach. Dla byłego chłopa każdy element potwierdzający przynależność do stanu szlacheckiego miał ogromne znaczenie symboliczne.

Znacznie poważniejszą funkcją był urząd wielkorządcy krakowskiego, który Kotowski sprawował od 1680 do 1683 roku. Wielkorządca zarządzał dobrami królewskimi w jednym z najważniejszych regionów Rzeczypospolitej i odpowiadał za ich rentowność. Do tego doszły starostwa bolimowskie i krzeczowskie. Adam Kotowski, urodzony jako syn pańszczyźnianego chłopa, zarządzał teraz rozległymi królewszczyznami, starostwami Bolimów, Krzeszów, Sambor i Żywiec oraz wsiami królewskimi w różnych częściach kraju.

Pozostawał wiernym stronnikiem Jana III Sobieskiego aż do swojej śmierci w 1693 roku. Jego kariera trwała przez panowanie trzech kolejnych królów, od Jana Kazimierza, przez Michała Korybuta Wiśniowieckiego, po Sobieskiego. Każda zmiana na tronie mogła oznaczać upadek faworyta poprzedniego monarchy, lecz Kotowski potrafił utrzymać swoją pozycję niezależnie od politycznych zawirowań. Zmarł jako człowiek niezwykle zamożny, szanowany i w pełni zakorzeniony w świecie, do którego wstęp był mu z urodzenia zakazany.