Bitwa nad Tollense. Największe pobojowisko epoki brązu

Dolina rzeki Tollense w Meklemburgii-Pomorzu Przednim przez tysiąclecia skrywała mroczną tajemnicę. Szczątki ludzkie znajdowano tam już od lat osiemdziesiątych XX wieku podczas prac hydrotechnicznych, jednak dopiero systematyczne badania archeologiczne pozwoliły zrozumieć skalę odkrycia. Kości wyłaniały się zewsząd – tkwiły pod darnią na brzegach, leżały wypłukane na dnie rzeki, a nawet wśród materiału wydobytego podczas pogłębiania koryta.

Obszar pobojowiska rozciąga się na długości około dwóch i pół kilometra wzdłuż meandrującego koryta. W epoce brązu rzeka była znacznie płytsza i szersza niż obecnie, a otaczającą ją dolinę pokrywały mokradła i torfowiska. Lasy liściaste sięgały brzegów, a nieliczne ślady działalności ludzkiej świadczyły o uprawie zbóż w okolicy. To właśnie w tym pozornie niepozornym miejscu doszło do krwawego starcia.

Do połowy drugiej dekady XXI wieku archeolodzy przebadali zaledwie około dziesięć procent szacowanej powierzchni pobojowiska. Mimo to odkryli szczątki co najmniej stu trzydziestu ludzi oraz pięciu koni. Wraz z nimi wydobyto liczne przedmioty z brązu – noże, groty strzał i włóczni, toporki, a nawet fragment miecza. Każdy kolejny sezon badawczy przynosi nowe znaleziska i nowe pytania.

Kim byli ludzie, którzy zginęli nad Tollense? Analiza szczątków przyniosła zaskakujące odpowiedzi. Zdecydowaną większość poległych stanowili młodzi mężczyźni w wieku od dwudziestu do trzydziestu lat. Co szczególnie istotne, u ponad jednej czwartej z nich archeolodzy zidentyfikowali zagojone rany świadczące o udziale we wcześniejszych walkach. Nie byli to więc przypadkowi rolnicy chwytający za broń w obliczu zagrożenia, lecz doświadczeni wojownicy przywykli do przemocy.

Jeszcze bardziej intrygujące okazały się wyniki analiz izotopowych i badań DNA. Zawartość strontu, węgla i azotu w zębach poległych wskazuje, że wielu z nich dorastało daleko od doliny Tollense. Niektórych badacze powiązali z terenami dzisiejszej Polski i Skandynawii, innych nawet z południową Europą. 

Samo pobojowisko stało się świadectwem mobilności społeczeństw epoki brązu, o której wcześniej mogliśmy jedynie spekulować.

Niedawne odkrycia grotów strzał dodatkowo potwierdzają tę tezę. Większość z nich odpowiada typom znanym z lokalnych znalezisk, jednak część wykazuje wyraźne podobieństwo do przedmiotów znajdowanych w Bawarii i na Morawach. Ponieważ takich grotów nie umieszczano w miejscowych pochówkach, musiały dotrzeć nad Tollense wraz ze swoimi właścicielami. Rysuje się obraz konfliktu o zasięgu znacznie przekraczającym lokalne spory.

Skala bitwy nad Tollense wymyka się jednoznacznemu oszacowaniu. Ostrożne kalkulacje mówią o tysiącu uczestników, bardziej śmiałe sięgają nawet czterech tysięcy wojowników. 

Jeśli na przebadanym fragmencie terenu spoczywają szczątki stu trzydziestu osób, a stanowi on zaledwie dziesiątą część pobojowiska, straty mogły sięgnąć kilkuset, a może nawet siedmiuset pięćdziesięciu zabitych. Przy najwyższych szacunkach oznaczałoby to totalną zagładę jednej ze stron konfliktu.

Dlaczego właśnie w tym miejscu doszło do starcia? Archeolodzy odkryli pozostałości drewnianego mostu, który mógł stanowić strategiczną przeprawę przez mokradła. Jednak sama przeprawa nie wyjaśnia, dlaczego wojownicy z odległych regionów Europy zebrali się akurat tutaj. Czy walczyli jako zorganizowane plemienne koalicje, czy może działali na zasadzie najemników służących nieznanym nam władcom? Na te pytania wciąż brakuje odpowiedzi.

Bitwa nad Tollense pozostaje unikalna nie tylko ze względu na swój wiek i skalę. Jest ona dowodem, że społeczeństwa epoki brązu były zdolne do organizowania złożonych operacji militarnych angażujących setki ludzi z różnych regionów kontynentu.