Córka Kraka, która nie chciała Niemca. Legenda o Wandzie

Historia Wandy zaczyna się od śmierci jej ojca, legendarnego Kraka. To ten sam władca, któremu tradycja przypisuje założenie Krakowa i pokonanie smoka gnieżdżącego się pod Wawelem. Po jego odejściu w rodzinie doszło do zbrodni, która zaważyła na losach całego państwa.

Krak pozostawił bowiem dwóch synów. Młodszy z nich, nazywany Krakiem II, zamordował własnego brata, by przejąć władzę. Zbrodnia wyszła na jaw, a bratobójcę wygnano z kraju, przez co ród Kraka został pozbawiony męskich następców.

W tej sytuacji tron przypadł jedynej córce zmarłego władcy, czyli Wandzie. Jej rządy opisywano później jako czas niezwykły, bo panująca kobieta była w tradycji dawnej Polski zjawiskiem właściwie nieznanym. Wanda miała przy tym łączyć urodę z rozumem politycznym.

Postać tę wprowadził do polskiej tradycji Wincenty Kadłubek, biskup krakowski i kronikarz przełomu XII i XIII wieku, późniejszy błogosławiony. Pisał on, że Wanda tak dalece przewyższała wszystkich pięknością i wdziękiem, jakby natura, obdarzając ją, była nie tyle hojna, co wręcz rozrzutna. Najroztropniejsi mieli zdumiewać się jej radami, a najokrutniejsi wrogowie łagodnieć na jej widok.

Próba sił nadeszła wraz z najazdem władcy alemańskiego, czyli niemieckiego. Chciał on zniszczyć młode państwo i zagarnąć tron, który uważał za wolny, skoro zasiadała na nim kobieta. Wyprawa zakończyła się w sposób, jakiego nikt się nie spodziewał.

Według Kadłubka najeźdźcy ulegli nie sile oręża, lecz urokowi królowej. Gdy tylko wrogie wojsko ujrzało ją naprzeciw siebie, zostało rażone niczym promieniem słońca. Żołnierze odstąpili od walki, tłumacząc, że nie boją się człowieka, lecz czczą w nim nadludzki majestat i nie chcą dopuścić się świętokradztwa.

Ich król nie zniósł tej klęski. Miotany udręką miłości i oburzenia zawołał, by Wanda rozkazywała morzu, ziemi i obłokom oraz by sama złożyła się w ofierze nieśmiertelnym bogom. Swoim dostojnikom życzył przy tym, żeby oni i ich następcy zestarzeli się pod nieprzerwanymi rządami kobiety. Po tych słowach rzucił się na dobyty miecz i skonał.

Kadłubek wyprowadził od imienia królowej nazwę rzeki Wandal, ponieważ stanowiła ona środek jej państwa. Stąd wszyscy jej poddani mieli nosić miano Wandalów. Ponieważ Wanda nikogo nie poślubiła i pozostała dziewicą, na niej zakończył się ród Kraka, a państwo długo chwiało się bez króla.

Największa niespodzianka czeka tych, którzy szukają u Kadłubka słynnej sceny skoku do rzeki. Kronikarz w ogóle o niej nie pisze, a motyw ten pojawił się dopiero w późniejszych przekazach, przede wszystkim w Kronice wielkopolskiej.

Jej autor zmienił kilka istotnych szczegółów. Wyjaśnił najpierw znaczenie imienia bohaterki, wywodząc je od słowa węda, po łacinie hamus. Tłumaczył, że Wanda była tak piękna, iż swoim wyglądem przyciągała do siebie wszystkich patrzących niczym wędka.

W tej wersji król Alemanów najpierw pragnął pojąć królową za żonę, a dopiero odrzucony najechał zbrojnie kraj Lechitów. Wanda stanęła na czele swoich wojsk i nieustraszenie wyszła mu naprzeciw. Po śmierci najeźdźcy przyjęła od pokonanych hołd oraz porękę wierności, po czym wróciła do siebie.

Wtedy właśnie miało dojść do słynnej sceny. Wanda dobrowolnie skoczyła do Wisły, ofiarowując siebie bogom w podzięce za tak wielką chwałę i pomyślne wyniki. Rzeka miała odtąd nosić od niej nazwę Wandal, a Polaków oraz inne ludy słowiańskie zaczęto zwać Wandalitami zamiast Lechitami. Po jej śmierci Lechici przez długi czas obywali się bez króla, wybierając jedynie wojewodę i 12 rządców.

Kolejni kronikarze dokładali do tej opowieści własne szczegóły. Dzierzwa, piszący na początku XIV wieku, próbował zgrać dawne dzieje Polski z historią biblijną i wprowadził postać Wandala, syna Negnona, od którego mieli pochodzić Wandalici, czyli późniejsi Polacy. W jego ujęciu to Wanda wzięła imię od tego przodka albo od rzeki, a o śmierci w nurtach Wisły wciąż brak u niego wzmianki.

Zupełnie inaczej postąpił Jan Długosz, najsłynniejszy polski kronikarz, tworzący w XV wieku. Powtórzył on w zasadzie ustalenia poprzedników, lecz ubrał je w znacznie bardziej kwiecistą formę, przytaczając między innymi mowy niemieckiego poselstwa oraz samej królowej.

Długosz dorzucił dwie rzeczy, których wcześniej nie było. Nadał imię niemieckiemu księciu, nazywając go Rytygierem, oraz wskazał miejsce pochówku Wandy. Miał nim być wysoki kopiec usypany nad rzeką Dłubnią, o milę od Krakowa, od którego całą okolicę nazwano Mogiłą.

Kopiec ten do dziś wznosi się w granicach Krakowa, w pobliżu dawnego opactwa cystersów, i stanowi jeden z charakterystycznych punktów miasta obok kopca Krakusa. Kto i kiedy go usypał, pozostaje przedmiotem sporów badaczy. Marcin Bielski, kronikarz doby renesansu, próbował z kolei umieścić czasy Wandy w konkretnym momencie, datując je na około 680 rok.

Współcześni badacze nie mają wątpliwości, że w postaci Wandy kryją się rysy mityczne i pogańskie, wyraźniejsze nawet niż u jej czeskiej odpowiedniczki, legendarnej Lubuszy. Królowa jawi się w tych opowieściach niemal jak bogini panująca nad morzami, ziemiami i niebem.

Pomysłów na wyjaśnienie jej genezy jest wiele. Henryk Łowmiański przypuszczał, że właściwe słowiańskie imię bohaterki brzmiało Wisława, a Kadłubkowy szereg Wanda, Wandalus i Wandalowie sprowadzał do swojskiego ciągu Wisława, Wisła i Wiślanie.

Gerard Labuda wskazywał na możliwe podobieństwa z mitologią germańską, gdzie występuje Freja zwana Vanadis, czyli pochodząca z rodu Wanów. Włodzimierz Szafrański widział w bohaterce księżycową boginię, która nie chciała poślubić boga słońca, i wywodził ją od trackiej Bendidy. Jacek Banaszkiewicz szukał zaś wzorca dla alemańskiego księcia w germańskiej epice bohaterskiej, wskazując na postać Rüdigera z Pieśni o Nibelungach.

Niezależnie od tego, skąd naprawdę wzięła się ta opowieść, Wanda zajęła trwałe miejsce w polskiej świadomości. Obroniła swój lud i odeszła ze świata dobrowolną ofiarą, a zdanie o królowej, która nie chciała Niemca, na stałe weszło do potocznego obiegu. Legenda okazała się przy tym silniejsza od wszystkich naukowych sporów o jej pochodzenie.

Niniejszy tekst stanowi fragment najnowszej książki prof. Jerzego Strzelczyka "Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian" (wydawnictwo Rebis, Poznań 2026). Książkę można zamówić, klikając w ten link.