Śmierć cesarza i okazja dla Chrobrego
Minęło dziesięć lat od krwawego przejęcia władzy przez Bolesława Chrobrego. Pierworodny syn Mieszka I zdążył w tym czasie okrzepnąć na tronie, uporządkować sprawy wewnętrzne i nawiązać kontakty dyplomatyczne, o jakich jego ojciec mógł jedynie pomarzyć. W 1000 roku gościł w Gnieźnie samego cesarza Ottona III, co było wydarzeniem bez precedensu.
Teraz, u progu nowego stulecia, wypatrywał okazji do dalszego poszerzenia granic. I właśnie w 1002 roku taka szansa nadarzyła się za sprawą wydarzeń, na które sam nie miał najmniejszego wpływu.
W styczniu 1002 roku w Italii zmarł młodo cesarz Otton III, nie pozostawiając po sobie dziedzica. Dla Rzeszy był to moment, w którym wszystkie karty trafiały z powrotem na stół.
O koronę zaczęli rywalizować dwaj potężni kandydaci: książę bawarski Henryk (jedyny żyjący potomek panującej dynastii Ludolfingów) oraz margrabia miśnieński Ekkehard, bliski przyjaciel i współpracownik zmarłego cesarza.
Obaj dysponowali poważnymi zasobami i lojalnymi stronnikami. Wszystko zapowiadało długą i wyniszczającą walkę o tron. Sprawę rozstrzygnął jednak brutalny los: pod koniec kwietnia 1002 roku Ekkehard zginął zamordowany podczas nocnego napadu w Pöhlde.
Na jego śmierci najbardziej skorzystał książę bawarski, który 6 czerwca 1002 roku włożył wreszcie upragnioną koronę na swe skronie jako Henryk II.
Błyskawiczna kampania na Połabiu
Bolesław Chrobry śledził te wydarzenia z żywym zainteresowaniem. Gdy tylko dotarła do niego wiadomość o zabójstwie Ekkeharda, ruszył do akcji z szybkością, która zdumiewała nawet w tamtym czasie. Wkroczył na Połabie i w błyskawicznym tempie zajął Łużyce, nie napotykając praktycznie żadnego oporu.
Odpowiedzialny za obronę tego obszaru margrabia Geron II nawet nie próbował stawiać czoła piastowskim oddziałom. Potem przyszła kolej na Milsko z Budziszynem, a na samym końcu na grody w Strzale i w Miśni. Cała kampania przebiegła gładko.
W jej wyniku zachodnia granica państwa polskiego przesunęła się aż po rzeki Elsterę i Salę. Gall Anonim, piszący ponad sto lat później, wspominał, że Bolesław kazał wbić w dno Sali żelazne słupy, by oznaczyć w ten sposób zasięg swoich posiadłości. Gest teatralny, ale wymowny.
Gdy Chrobry szykował się już do powrotu, pozostawiwszy w zdobytych grodach swoje załogi, drogę zagrodziły mu oddziały niemieckie. I tu właśnie nastąpił moment, który odsłania przed nami prawdziwe oblicze Bolesława jako gracza politycznego.
Oświadczenie, które rozbroiło wroga
Zamiast walczyć, Bolesław wysłał naprzeciw Niemców posła z oświadczeniem, które musiało wprawić ich w osłupienie. Oznajmił mianowicie, że wszystko, czego dokonał na Połabiu, uczynił za wiedzą i zgodą księcia Henryka. Dodał, że nie zamierza ciemiężyć miejscowej ludności, a gdy tylko Henryk obejmie władzę królewską, zastosuje się do jego woli we wszystkim.
Thietmar opisał reakcję niemieckich dowódców z ledwo skrywaną goryczą: "Kiedy nasi to usłyszeli, uwierzyli pięknie brzmiącym słowom i na hańbę swoją udawszy się do niego, jak gdyby do pana, zamienili wrodzoną cześć na uniżoność".
Czy Bolesław blefował? Niewykluczone, lecz wiele wskazuje na to, że przynajmniej częściowo mówił prawdę. Cały przebieg wypadków sugeruje bowiem, iż między nim a Henrykiem II doszło do jakiegoś poufnego porozumienia, i to jeszcze przed śmiercią Ekkeharda.
W innym miejscu swojej kroniki Thietmar wyraźnie zanotował, że Chrobry ucieszył się z wiadomości o zgonie margrabiego, po czym natychmiast wkroczył na tereny dotąd przezeń kontrolowane. Taka reakcja byłaby dziwna, gdyby polska strona nie miała wcześniej żadnych ustaleń z Henrykiem.
Układ wymierzony w Ekkeharda
Porozumienie musiało być wymierzone wprost w Ekkeharda. Wiedziało o nim zapewne niewielu ludzi, bo gdyby informacja wyciekła, Bolesław nie miałby szans na tak błyskawiczny sukces. Warunków tego porozumienia nie znamy.
Niewykluczone, że Henryk obiecał Chrobremu południowe Połabie z Milskiem i Łużycami w zamian za poparcie w walce o koronę. Bawarski książę nie tracił na takiej transakcji nic, ponieważ ziemie te znajdowały się pod kontrolą jego politycznych przeciwników. Bolesław natomiast zyskiwał ogromne terytoria praktycznie za darmo.
Obaj panowie rozumieli się doskonale, bo myśleli w podobny sposób, że cel uświęca środki. Sam Thietmar zresztą, wielokrotnie wychwalając Henryka, przyznawał ze szczerością, iż nowy król lojalność części swoich stronników kupił po prostu za pieniądze.
Wszystko to każe spojrzeć na Bolesława Chrobrego nie tylko jak na wojownika, lecz przede wszystkim jak na chłodnego stratega, który potrafił wykorzystać cudzą śmierć i zamęt w sąsiednim państwie do realizacji własnych celów.
Ta sama bezwzględna skuteczność, którą wykazał dekadę wcześniej przy przejmowaniu władzy w kraju, teraz przyniosła mu ogromne nabytki terytorialne. Sielanka miała jednak nie potrwać długo. Już wkrótce drogi obu sprzymierzeńców gwałtownie się rozejdą.
Źródło
Niniejszy tekst stanowi fragment najnowszej książki dr Mariusza Sampa "Kryminalne dzieje Piastów. Mroczna historia dynastii" (Wydawnictwo ZNAK, Kraków 2026). Książkę można zakupić na empik.com pod tym linkiem.
