Pierwsza żona Adama. Kim była legendarna Lilith?

Księga Rodzaju zawiera dwa niezgodne ze sobą opisy powołania człowieka do życia. Starożytni czytelnicy nie zakładali jednak, że święty tekst może sobie przeczyć, dlatego próbowali odnaleźć w tej rozbieżności ukrytą informację.

Jedni rabini uznali, że przed Ewą musiała istnieć inna kobieta, stworzona razem z mężczyzną. Inni pisali o androgynie, jednej istocie łączącej obie płcie, którą dopiero później rozdzielono. Każde z tych wyjaśnień pozostawiało miejsce dla kobiecej postaci nieobecnej w dalszej części opowieści.

Imię potrzebne do uzupełnienia tej historii znaleziono w innym tekście biblijnym. W 34. rozdziale Księgi Izajasza pojawia się słowo "lilit", wymienione obok dzikich zwierząt i pustynnych stworzeń zamieszkujących ruiny Edomu. Do dziś nie rozstrzygnięto, czy oznaczało ono ptaka, zwierzę czy demona.

Pojedyncza wzmianka nie zawierała żadnej biografii ani związku z Adamem. Późniejsi autorzy potraktowali jednak niejasne słowo jak imię własne i połączyli je z rozbieżnością między opisami stworzenia. W ten sposób dwa osobne problemy tekstu zaczęły tworzyć jedną legendę.

Uczeni z XIX i XX wieku szukali wcześniejszych śladów Lilith w wierzeniach Asyrii i Babilonii. Zwracali uwagę na Lilu, Lilit oraz Ardat Lilit, czyli istoty pojawiające się w mezopotamskich zaklęciach. Podobieństwo nazw miało wskazywać, że hebrajski tekst mógł przejąć wyobrażenie znane sąsiednim ludom.

Badacze nie byli zgodni co do pierwotnej natury tej istoty. Jedni widzieli w niej demona nocy, inni demona burzy. Różnica była istotna, ponieważ demon burzy uderzał z zewnątrz, natomiast nocny przeciwnik wkraczał do sypialni człowieka.

Właśnie ten drugi obraz utrwalili autorzy Talmudu i midraszy. Opisywali Lilith jako skrzydlatą istotę o długich włosach, niebezpieczną dla każdego, kto zasypiał samotnie.

Tradycja rabiniczna dołączyła do tego opowieści o demonach narodzonych poza zwykłym związkiem Adama i Ewy. Przypisywano im status półludzki, dzięki czemu nie należały całkowicie do odległego świata nadprzyrodzonego. Były częściowo podobne do człowieka, a przez to mogły wydawać się jeszcze bardziej niepokojące.

Pełna historia pierwszej żony Adama pojawiła się w anonimowym "Alphabet of Ben Sira", spisanym między 700 a 1000 rokiem. Autor wykorzystał konwencję midraszu i połączył demoniczną Lilith z pierwszym opisem stworzenia. Bezimienna kobieta otrzymała dzięki temu imię, przeszłość i własne miejsce w Edenie.

Według tej opowieści Bóg ulepił Lilith z prochu, dokładnie tak samo jak Adama. Gdy Adam natomiast zażądał dominacji podczas zbliżenia, Lilith odmówiła podporządkowania, wypowiedziała imię Boga i odleciała nad Morze Czerwone.

Bóg wysłał za nią trzech aniołów o imionach Senoya, Sansenoya i Semangelof. Wysłannicy nie zdołali skłonić jej do powrotu, ale zawarli z nią układ, zgodnie z którym miała omijać dzieci chronione amuletem zawierającym ich imiona. Buntownicza żona została w ten sposób powiązana z zagrożeniem dla noworodków.

Późniejszy folklor przypisał Lilith również rolę uwodzicielki oraz matki demonów. Jej odejście przedstawiono jako wybór okupiony utratą domu i śmiercią dzieci, przez co sprzeciw wobec męskiej przewagi stawał się niebezpieczeństwem dla całej rodziny. Legenda mogła więc służyć jako przestroga kierowana do żon odmawiających posłuszeństwa mężom.

Strach przed Lilith nie ograniczał się do opowieści przekazywanych przez komentatorów. Żydowskie kobiety już w VII wieku wypowiadały zaklęcia i ustawiały w pobliżu niemowląt misy odwrócone dnem do góry. Naczynia miały zatrzymywać demona, zanim zdołał zaszkodzić dziecku.

Rzemieślnicy działający w VI, VII i VIII wieku pokrywali takie misy spiralnymi inskrypcjami skierowanymi przeciw Lilith oraz innym demonom. Jeden z zachowanych egzemplarzy znajduje się w zbiorach British Museum. Zapis miał prowadzić złowrogą istotę po spirali bez wyjścia, a odwrócone naczynie symbolicznie zamykało ją w pułapce.

Żydowscy mistycy późnego średniowiecza rozwinęli obraz Lilith jako nocnej sowy krążącej nad kołyskami i porywającej dzieci. Ptak pasował do legendy, ponieważ latał bezgłośnie i polował po zapadnięciu zmroku. Śmierć niemowlęcia przestawała być wtedy niezrozumiałym przypadkiem i zyskiwała wskazanego sprawcę.

Matki na Wschodzie i w Europie Wschodniej jeszcze w czasach nowożytnych zawieszały przy łóżkach tabliczki porodowe oraz amulety z imionami trzech aniołów. Ten sam schemat powtarza XIX-wieczny przedmiot z Jerozolimy przechowywany w Israel Museum. Praktyka przetrwała ponad tysiąc lat, ponieważ wysoka śmiertelność noworodków i bezradność medycyny podtrzymywały lęk, któremu ochronne tabliczki nadawały określony kształt.

Europejscy artyści od początku XIII wieku przedstawiali rajskiego węża z kobiecą twarzą. Znacznie później podobne rozwiązanie wykorzystał Michał Anioł w Kaplicy Sykstyńskiej. Widzowie zaczęli utożsamiać kobiecą postać kusiciela z Lilith, pierwszą żoną Adama, która opuściła Eden.

Połączenie buntowniczki z wężem zamykało legendę w nową całość. Lilith nie była już wyłącznie kobietą odmawiającą podporządkowania, ponieważ przypisano jej również udział w upadku człowieka. Odpowiedzialność spadała w takim ujęciu na dwie kobiety, podczas gdy postępowanie Adama, żądającego przewagi nad żoną, pozostawało poza oceną.

Współczesne autorki feministyczne, wśród nich Aviva Cantor, odwróciły wcześniejszy sposób czytania tej historii. Najważniejszy stał się wspólny proch, z którego mieli powstać Adam i Lilith, a więc argument na rzecz ich równości. Odejście na pustynię zaczęto rozumieć jako świadomy wybór kobiety, która nie zgadza się żyć na cudzych warunkach.

Dawne i współczesne znaczenia Lilith istnieją dziś obok siebie. Misa z zaklęciami w Londynie oraz jerozolimski amulet z imionami aniołów przypominają o lęku towarzyszącym narodzinom dzieci, natomiast książki i czasopisma utrwalają obraz kobiety wybierającej autonomię. Postać zbudowana wokół jednego niejasnego słowa przeszła drogę od nocnego demona do symbolu wolności.

Inspiracją do napisania tego tekstu stała się najnowsza książka Ewy Kassali "Lilith. Pierwsza żona Adama" (wyd. Sonia Draga, Katowice 2026). Książkę można zamówić, klikając ten link.