François Rochebrune. Francuz, który nauczył Polaków walczyć

Zanim Franciszek Rochebrune związał swój los z polską sprawą narodową, przeszedł niezwykłą drogę żołnierską. Urodzony w 1830 roku w południowofrancuskim Vienne, jako młody człowiek wstąpił do armii kolonialnej. Służba w Algierii dała mu pierwsze doświadczenie z formacjami żuawów, które wywarły na nim ogromne wrażenie swoją dyscypliną i skutecznością.

Kolejnym etapem jego wojskowej edukacji stała się wojna krymska, gdzie mocarstwa europejskie starły się z Rosją. Jednak prawdziwą szkołą dowodzenia okazała się wyprawa do Chin podczas drugiej wojny opiumowej. Francuzi wspólnie z Brytyjczykami wymuszali na słabnącym cesarstwie ustępstwa handlowe, a Rochebrune uczestniczył w całej kampanii siedmiotysięcznego korpusu ekspedycyjnego.

Te doświadczenia ukształtowały go jako żołnierza znającego różne teatry działań wojennych. Wiedział, jak walczyć w trudnym terenie, jak utrzymać morale oddziału z dala od ojczyzny i jak prowadzić operacje przeciwko przeważającemu przeciwnikowi. Wszystkie te umiejętności miały wkrótce znaleźć zastosowanie w zupełnie nieoczekiwanym miejscu.

Historia Rochebrune’a z Polską zaczęła się na osiem lat przed powstańczym zrywem. W latach pięćdziesiątych XIX wieku osiedlił się w Krakowie, gdzie oficjalnie zarabiał na życie jako nauczyciel języka francuskiego. Miasto pod austriackim zaborem było wówczas jednym z centrów polskiego życia kulturalnego i patriotycznego.

Po powrocie z chińskiej wyprawy Francuz ponownie pojawił się nad Wisłą, tym razem z nowym pomysłem. Otworzył szkołę fechtunku, która szybko przekształciła się w coś znacznie poważniejszego. Pod pozorem nauki władania bronią białą prowadził zajęcia z musztry według francuskich regulaminów wojskowych. Młodzi Polacy uczyli się tam nie tylko szermierki, ale przede wszystkim dyscypliny i podstaw taktyki.

Ta działalność miała wyraźnie konspiracyjny charakter. Rochebrune, będąc wolnomularzem, doskonale rozumiał mechanizmy tajnych organizacji. Przygotowywał kadry dla przyszłego powstania, choć nikt nie wiedział jeszcze, kiedy ono wybuchnie. Gdy w styczniu 1863 roku nadszedł wreszcie moment zrywu, miał już gotową grupę wyszkolonych ludzi.

Obóz powstańczy w Ojcowie stał się kolebką najbardziej rozpoznawalnej jednostki całego zrywu. Rochebrune otrzymał zadanie sformowania oddziału i postanowił stworzyć coś wyjątkowego. Wzorował się na żuawach, których pamiętał z Algierii, ale dodał elementy symboliki polskiej i powstańczej.

Stroje żuawów śmierci miały robić wrażenie zarówno na wrogach, jak i na własnych szeregach. Czarne kamizelki z białymi krzyżami symbolizowały gotowość na śmierć za ojczyznę. Orientalne bufoniaste spodnie i fezy nawiązywały do tradycji afrykańskich formacji francuskich. Oficerowie wyróżniali się fezami obszytymi siwym barankiem. Do tego dochodziły narodowe symbole orła i kokardy.

Uzbrojenie stanowiło mieszankę tego, co udało się zdobyć. Podstawową broń stanowiły karabiny kapiszonowe z bagnetami, uzupełnione sztyletami do walki wręcz. Część żołnierzy dysponowała również rewolwerami, co w warunkach powstańczych było rzadkością. Jednak prawdziwą siłą oddziału nie był sprzęt, lecz wyszkolenie i duch bojowy.

Żuawi śmierci przeszli chrzest bojowy w starciach pod Chrobrzem i Grochowiskami. Te potyczki pokazały, że surowa dyscyplina i intensywny trening przynoszą efekty nawet w starciu z regularną armią carską. Formacja zyskała opinię jednostki specjalnej, na którą można liczyć w najtrudniejszych momentach.

Upadek powstania styczniowego zakończył polski rozdział życia Rochebrune’a. Wrócił do Francji, gdzie jego doświadczenie wojskowe ponownie znalazło zastosowanie. Za zasługi w polskim zrywie otrzymał Legię Honorową, najwyższe francuskie odznaczenie wojskowe. Był to rzadki przypadek uhonorowania cudzoziemca za walkę w obcym powstaniu.

Los zgotował mu jednak tragiczny finał. Wojna francusko-pruska 1870 roku zastała go w mundurze ojczystej armii. W styczniu 1871 roku, niemal dokładnie osiem lat po sformowaniu żuawów śmierci, poległ podczas walk pod Montretout koło Paryża. Miał zaledwie czterdzieści lat. Jego krótkie, ale intensywne życie połączyło losy dwóch narodów walczących o swoją przyszłość.