Heretyk na polskim tronie? Historia Jana II Zygmunta Zapolyi

Zygmunt Stary dopiero jako 40-latek objął polski tron. Jego pierwszą żoną została Barbara Zapolya – córka Stefana Zapolyi i jego żony Jadwigi cieszyńskiej. Z Barbarą, Zygmunt Stary doczekał się dwóch córek: Anny i Jadwigi. Królowa zmarła zaledwie po 3 latach małżeństwa z Zygmuntem Starym. Ogromnie go to załamało, ale musiał wziąć się w garść i poszukać nowej żony. Tu z pomocą przyszedł mu cesarz Maksymilian I Habsburg, który był żonaty z Bianką Marią Sforzą, ciotką księżniczki Bony Sforzy d’Aragony.

Co prawda Maksymilian I Habsburg proponował Zygmuntowi Staremu jako kandydatkę na żonę swoją wnuczkę – Eleonorę Austriaczkę, ale polski król tak długo zwlekał z podjęciem ostatecznej decyzji, że Eleonora zdążyła już poślubić króla Portugalii – Mnuela I Szczęśliwego.

W związku z tym Zygmuntowi Staremu pozostało poślubienie Bony Sforzy d’Aragony, która była sporo młodsza od niego i dawała nadzieję na liczne potomstwo. Ich ślub per procura odbył się 6 grudnia 1517 roku w Neapolu, a następnie, po przyjeździe Bony do Polski, odbył się ten właściwy, w Krakowie – 18 kwietnia 1518 roku.

Już w styczniu 1519 roku królowa wydała na świat pierworodną córkę – Izabellę Jagiellonkę, która otrzymała imię po babce od strony matki – Izabelli Aragońskiej. Rok po narodzinach Izabelli urodził się wreszcie upragniony syn – Zygmunt August. Po jego narodzinach Bona Sforza rodziła jeszcze kilka razy. Były to jednak same córki. We wrześniu 1527 roku była w ciąży z kolejnym dzieckiem, tym razem synem.

Niestety, doszło wtedy do tragicznego wypadku podczas polowania w Niepołomicach. Królowa jadąca na koniu, który został spłoszony przez niedźwiedzia, spadła z wierzchowca i przedwcześnie urodziła dziecko. Był to piąty miesiąc ciąży, a królewicz żył tylko kilka godzin. Zdążono go tylko ochrzcić i nadać imiona: Wojciech Olbracht. Następnie pochowano go. Po tym zdarzeniu polska monarchini nie mogła mieć już dzieci.

W obliczu tej tragedii 7-letni Zygmunt August stał się oczkiem w głowie swojej matki. W 1522 roku Bona Sforza zapewniła synowi, we współpracy z jego przyrodnim bratem – Janem z Książąt Litewskich, który był synem Zygmunta Starego i jego kochanki Katarzyny Ochstat, a wówczas piastował funkcję biskupa wileńskiego, tron wielkoksiążęcy na Litwie. Teraz, gdy okazało się, że królowa nie ma szans na urodzenie kolejnych dzieci, postanowiła zapewnić synowi również polski tron. Na sejmie w Piotrkowie, który odbył się 18 grudnia 1529 roku, doprowadzono do pierwszej w historii Polski elekcji vivente rege, a więc wybrano następcę polskiego króla, za jego życia. Spotkało się to z ogromnym sprzeciwem polskiej szlachty, która widziała w tym posunięciu próbę ograniczenia swoich praw do wyboru następcy tronu.

W obliczu tych protestów, król Zygmunt Stary musiał obiecać polskiej szlachcie, że ta samowola miała charakter incydentalny i nigdy więcej się nie powtórzy. Zygmunt Stary ustanowił wówczas nowy sposób wyboru polskiego monarchy, czyli wolną elekcję viritim, w której król był wybierany większością głosów. W ten sposób wybrano króla już po śmierci Zygmunta Augusta – 11 maja 1573 roku, a był nim Henryk Walezy.

Zygmunt August został koronowany na króla Polski 20 lutego 1530 roku na Wawelu. Jednak pełnię władzy uzyskał dopiero z chwilą śmierci ojca, czyli 1 kwietnia 1548 roku. Mimo swoich trzech małżeństw, Zygmunt August nie doczekał się potomstwa i na nim dynastia Jagiellonów w linii męskiej wymarła. Ciekawym kandydatem na jednego z jego następców, był jego siostrzeniec – Jan II Zygmunt Zapolya. Syn Izabelli Jagiellonki i Jana Zapolyi.

Pierworodną córką Zygmunta Starego i Bony Sforzy d’Aragony była Izabella Jagiellonka. Po tragicznej śmierci króla Czech i Węgier Ludwika II Jagiellończyka w bitwie pod Mohaczem, na Węgrzech doszło do walki o wakujący tron.

Stronnictwo prowęgierskie, w tym sułtan Sulejman Wspaniały popierali kandydata na króla z rodu Zapolyów. Był nim Jan Zapolya, syn Stefana Zapolyi i Jadwigi cieszyńskiej. Pretensje do tronu węgierskiego zgłaszał również Ferdynand I Habsburg, który był szwagrem zmarłego tragicznie Ludwika II Jagiellończyka.

Podjęto próbę zachowania wakujących tronów dla Jagiellonów. W tym celu Izabella Jagiellonka została wydana za króla Jana Zapolyę. Z tego związku urodził się syn – Jan II Zygmunt Zapolya. Wkrótce zmarł jego ojciec, a Izabella sama musiała stawić czoła prześladowaniom, jakich dopuszczał się wobec niej i jej syna – Ferdynand I Habsburg.

Królowa Węgier była w kontakcie listownym ze swoją matką – królową Polski Boną Sforzą d’Aragoną. Włoszki nie było co prawda przy córce w tych trudnych chwilach, ale weszła w kontakt z żoną sułtana Sulejmama Wspaniałego – Roksolaną. Sulejman Wspaniały popierał kandydaturę Jana Zapolyi na króla Węgier, a był przeciwny Habsburgom. Chciał nawet zabrać Izabellę i jej syna do Stambułłu, w charakterze ważnych zakładników. Zygmunt Stary był ostrożny i nie chciał zaufać Sulejmanowi Wspaniałemu, ufając przy tym Habsburgom.

Sytuacja była na tyle krytyczna, że Izabella Jagiellonka wraz z synem musieli opuścić Węgry i przyjechać do Polski. Gdy tylko na Węgrzech się polepszyły warunki, Izabella wraz z synem tam wróciła. Został on nawet księciem Siedmiogrodu, lecz wkrótce został upokorzony przez Maksymiliana II Habsburga, któremu musiał oddać tron.

Mijały lata, a Zygmunt August nie doczekał się syna. Starzejący się władca coraz częściej myślał o tym, kto zasiądzie na polskim i litewskim tronie po jego śmierci. To z jego rekomendacji księciem Siedmiogrodu został Stefan Batory, przyszły król Polski.

Ostatni z Jagiellonów na polskim tronie polecił Batorego, ponieważ był on niegdyś paziem Izabelli Jagiellonki. Zygmunt August poważnie myślał o tym, żeby jego następcą na polskim i litewskim tronie został syn Katarzyny Medycejskiej i Henryka II Walezjusza – Henryk Walezy, co jak wiemy później stało się faktem.

Warto jednak zwrócić uwagę na jeszcze jedną ciekawą kandydaturę do polskiego tronu. Kandydatem tym był siostrzeniec Zygmunta Augusta – Jan II Zygmunt Zapolya. Był z nim jednak mały problem. Ten książę Siedmiogrodu, a także król Węgier (wybrany, lecz niekoronowany) był innowiercą. Wyznawał arianizm, którego jednym z założeń był antytrynitaryzm, a więc zaprzeczenie istnienia Trójcy Świętej.

To innowierstwo dyskwalifikowało syna Izabelli Jagiellonki jako kandydata do polskiego tronu. Wkrótce sytuacja rozwiązała się sama, gdyż Jan II Zygmunt Zapolya zmarł w 1571 roku, a więc jeszcze za życia swojego wuja Zygmunta Augusta.

Cynarski S., Zygmunt II August, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź 1988

Peirce L., Roksolana, Władczyni Wschodu, przekł. Maciej Studencki, Kraków 2018

Rudzki E., Polskie królowe. Żony Piastów i Jagiellonów, Warszawa 1985.