Katastrofa Vajont w 1963 roku. Fala zmiotła niemal całe miasto

Zapora Vajont na fotografii wykonanej wiele lat po katastrofie.Zapora Vajont na fotografii wykonanej wiele lat po katastrofie.
Źródło zdjęć: © Wikimedia Commons 4.0 | VENET01

9 października 1963 r. ogromny fragment góry Monte Toc osunął się do zbiornika Vajont w północnych Włoszech. W ciągu kilkudziesięciu sekund do wody runęło ok. 270 mln metrów sześciennych skał i ziemi. Powstała fala przelała się przez zaporę i zniszczyła miejscowości położone w dolinie. Zginęło ok. 2000 osób, choć sama betonowa konstrukcja przetrwała katastrofę.

Budowa zapory Vajont

Zaporę Vajont wzniesiono w wąskim górskim wąwozie w ramach rozbudowy włoskiego systemu hydroenergetycznego. Betonowa konstrukcja o wysokości ponad 260 m miała zatrzymywać wodę wykorzystywaną do produkcji energii elektrycznej.

Inwestycję realizowała spółka SADE, a napełnianie zbiornika rozpoczęto w 1960 r. Głęboka dolina otoczona stromymi zboczami pozwalała gromadzić ogromne ilości wody. Problemem okazała się jednak niestabilność pobliskiej góry Monte Toc.

Jeszcze przed katastrofą na jej zboczu pojawiały się pęknięcia i oznaki przemieszczania się gruntu. W listopadzie 1960 r. część góry osunęła się do zbiornika. Mimo tego nie zrezygnowano z dalszego użytkowania zapory.

Prowadzono pomiary ruchów zbocza, a poziom wody w zbiorniku wielokrotnie podnoszono i obniżano. Po pierwszym osuwisku wykonano także badania na modelach hydraulicznych i zainstalowano dodatkowe urządzenia pomiarowe.

Powstał również tunel, który miał umożliwić przepływ wody między częściami zbiornika w razie kolejnego osunięcia skał.

W ostatnim okresie przed katastrofą próbowano obniżyć poziom wody. Nie zdołano jednak powstrzymać przyspieszających ruchów zbocza. W zbiorniku nadal znajdowało się zbyt dużo wody, aby mógł bezpiecznie pomieścić osuwisko o tak ogromnych rozmiarach.

Osunięcie góry Monte Toc

9 października 1963 r. o godz. 22.39 do zbiornika runęło ok. 270 mln metrów sześciennych skał i ziemi. Ogromna masa oderwała się od zbocza Monte Toc i w czasie krótszym niż minuta przemieściła się w kierunku dna doliny.

Osuwisko gwałtownie wyparło wodę ze zbiornika. Potężna fala uderzyła w przeciwległe zbocze, a następnie przelała się ponad koroną zapory. Woda spłynęła w kierunku doliny rzeki Piave, niszcząc wszystko na swojej drodze.

Największe straty poniosło Longarone, położone poniżej zapory. Zaledwie kilka minut po osunięciu góry znaczna część miejscowości została zmieciona przez falę. Woda niosła odłamki skał, fragmenty budynków i inne szczątki. Zniszczone zostały również pobliskie osady, m.in. Pirago, Rivalta i Villanova.

Fala dosięgła także zabudowań położonych wysoko nad zbiornikiem. Zginęli ludzie przebywający w miejscach, które znajdowały się znacznie powyżej normalnego poziomu wody. Ofiarami katastrofy padli również pracownicy obserwujący zachowanie zbiornika i zbocza Monte Toc.

Mimo wcześniejszych ostrzeżeń o niestabilności góry nie przeprowadzono skutecznej ewakuacji ludności z zagrożonych terenów. Katastrofa nastąpiła późnym wieczorem, gdy wielu mieszkańców przebywało już w domach.

Około 2000 ofiar katastrofy

Skala zniszczeń była ogromna. W katastrofie zginęło ok. 2000 osób, choć w poszczególnych opracowaniach podawane są nieco odmienne liczby.

Na miejsce skierowano strażaków, żołnierzy i inne służby ratunkowe. Poszukiwano ocalałych oraz ciał osób, które zginęły pod gruzami lub zostały porwane przez wodę. Dotarcie do zniszczonych miejscowości utrudniały uszkodzone drogi i zerwane połączenia komunikacyjne.

Sama zapora Vajont przetrwała napór wody. Jej betonowy korpus doznał stosunkowo niewielkich uszkodzeń. Tymczasem osuwisko wypełniło znaczną część zbiornika, uniemożliwiając jego dalsze wykorzystywanie zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem.

Przyczyną tragedii nie było pęknięcie zapory, lecz gwałtowne przemieszczenie się ogromnej masy skalnej. Badania geologiczne wskazały na znaczenie dawnych powierzchni poślizgu, warstw ilastych oraz oddziaływania wody na stabilność zbocza. Skały przemieszczały się po podłożu, którego właściwości sprzyjały powstaniu osuwiska.

Odpowiedzialność za tragedię

Po katastrofie rozpoczęto postępowania dotyczące odpowiedzialności za śmierć mieszkańców doliny. Badano przede wszystkim wcześniejsze sygnały świadczące o niestabilności Monte Toc, sposób prowadzenia obserwacji oraz decyzje podejmowane podczas napełniania i opróżniania zbiornika.

Sprawa trafiła do sądów, a procesy zakończyły się stwierdzeniem odpowiedzialności karnej za katastrofę. Istotnym zagadnieniem była możliwość przewidzenia osuwiska i zagrożenia dla ludności mieszkającej poniżej zapory.

Longarone zostało odbudowane, ale zbiornik Vajont nigdy nie powrócił do swojej pierwotnej funkcji w systemie hydroenergetycznym.

Ocalała zapora nadal stoi w górskim wąwozie. Za jej betonową ścianą pozostały ogromne masy skał, które osunęły się z Monte Toc w październiku 1963 r. Miejsce katastrofy można dziś odwiedzać, poznając historię jednego z najtragiczniejszych osuwisk w Europie.

Wybrane dla Ciebie