Przez kilka dni Aleksandria żyła tylko jednym — świętowaniem. Były parady, występy i tłumy ludzi spragnionych widowiska. Wszystko wyglądało jak dobrze zorganizowana rozrywka dla mieszkańców. A jednak w pewnym momencie zabawa ustąpiła miejsca polityce. I to takiej, której konsekwencje sięgnęły całego Imperium Rzymskiego.
Antoniusz, Kleopatra i polityczny spektakl
Pewnego łagodnego jesiennego popołudnia w 34 roku p.n.e., gdy lekka bryza ożywiała miriady barwnych flag i sztandarów zdobiących piękne aleksandryjskie gmachy, Marek Antoniusz wygłosił publiczne oświadczenie, które przypieczętowało los Egiptu. Celowo stworzono wówczas radosną atmosferę: Aleksandryjczykom obiecano świętowanie.
Dlatego wszystkie budynki mieszkalne, rogi ulic i miejskie przytułki zostały obwieszone girlandami kwiatów, a główne arterie przecinające miasto spryskane perfumowaną wodą, by podczas parady nie podnosił się kurz. Ale Marek Antoniusz ogłosił, że będzie to czas zabawy, więc Aleksandryjczycy włożyli najlepsze stroje, wpletli kwiaty we włosy i oblali się chłodzącymi pachnidłami. Było mnóstwo do oglądania: pierwszego dnia (z czterech przeznaczonych na ucztowanie i uciechy) wystawiano w całym mieście sprośne komedie.
Drugiego dnia mieszkańcy zostali uraczeni wojskowym spektaklem, w czasie którego Marek Antoniusz prezentował przed zachwyconą Kleopatrą, siedzącą na srebrnym tronie pod baldachimem z fioletowego płótna, łupy wojenne ze swojego zwycięstwa na wschodzie. Królowa klaskała do wtóru wojskowych bębnów równie entuzjastycznie jak wszyscy zgromadzeni.
Z Rzymu nikt nie przybył, by oglądać triumf Antoniusza. Ale senat grzmiał i uskarżał się na niego. W oczach senatorów Antoniusz zorganizował nieautoryzowany i nienależny rzymski triumf, w dodatku w Aleksandrii, największym ze wszystkich gnieździe dekadencji!
Niniejszy tekst powstał na podstawie książki Llyoda Llewellyna-Jonesa „Kleopatry. Zapomniane królowe Egiptu” (Wydawnictwo Rebis, Poznań 2026).
Ceremonia, która olśniła Aleksandrię
Trzeciego dnia zabawa — z występami akrobatów i treserów zwierząt oraz paradą udekorowanych okrętów — koncentrowała się w rejonie portu, lecz punkt kulminacyjny uroczystości nastąpił dnia czwartego w centrum Aleksandrii, w ogromnym gimnazjonie o rozległym kolumnowym dziedzińcu. Był on tak przestronny, że członkowie ptolemejskiej rodziny królewskiej wykorzystywali go podczas lokalnych uroczystości wprowadzania na urząd i rzeczywiście, obrzęd, który miał się tutaj odbyć, wzorowany był na starym egipskim rytuale koronacyjnym ze świętego miasta Memfis.
Wezwani tu miejscy dygnitarze oraz przedstawiciele miasteczek i wsi z całego Egiptu siedzieli na stołkach w chłodnym, ocienionym portyku w towarzystwie dyplomatów i dostojników z całego wybrzeża Morza Śródziemnego i z dalszych jeszcze terenów. Wszyscy oni otrzymali osobiste zaproszenia z pałacu.
Pośrodku dziedzińca wzniesiono srebrne podium, a w górze zawieszono wielobarwną gobelinową markizę, która rzucała długie cienie na ustawione pod nią obok siebie dwa złote trony. Na niższym poziomie podium znajdowały się cztery mniejsze trony, także ze złota.
Dźwięki trąb rozdarły powietrze, a kotły wybiły rytm ceremonialnego marsza, gdy na dziedziniec przybyła w lektykach rodzina królewska. Wysiadłszy, jej członkowie przeszli po fioletowym dywanie na podwyższenie i zasiedli na tronach.
Kleopatra miała na sobie strój bogini Izydy: spowijającą ją białą szatę z delikatnego płótna, z frędzlami i związaną pod biustem, oraz szeroki kołnierz z lapis-lazuli, turkusów i złota, który obejmował jej szyję i spoczywał na barkach w starym faraońskim stylu. Na głowie królowej spoczywała imponująco wielka czarna peruka z ludzkich włosów, zakręconych w loki i utrefionych w pukle, wyścielona owczą wełną, żeby była jeszcze wyższa.
Powieki Kleopatry pokryte były kohlem na egipską modłę. Niewykluczone, że szyja bolała ją od ciężaru peruki, a u podstawy karku zebrały się kropelki potu, gdyż nie był to jej codzienny strój — daleko mu było do tego. Ale Kleopatra chciała odpowiednio wyglądać podczas ceremonii państwowych, a poza tym zawsze lubiła się stroić. W końcu czy to nie strój Afrodyty pomógł jej przed wielu laty zaciągnąć do łóżka Antoniusza?
Kleopatra i teatr dynastycznej potęgi
Jednak tamtego dnia, siedząc obok Kleopatry-Izydy jako jej równy, Antoniusz był przebrany za Nowego Dionizosa — boga hulanek i teatru, ale także tego, który według mitologii podbił dalekie, egzotyczne Indie. Miał na sobie krótką białą tunikę i złoty napierśnik, a z ramion zwieszała mu się imponująca lamparcia skóra. Jego głowę wieńczyły liście winorośli uformowane z cienkich arkuszy czystego złota.
Cezarion tkwił na tronie bezpośrednio poniżej matki. Był ubrany jak macedoński władca, a jego kostium nawiązywał do ptolemejskiego rodowodu. Przy nim siedziało jego przyrodnie rodzeństwo — dzieci Kleopatry i Marka Antoniusza. Był tam, nazwany na cześć znakomitego macedońskiego zdobywcy, młody Aleksander, któremu nadano przydomek Helios, czyli „Słońce”; miał na sobie perski strój w stylu z czasów Dariusza i Kserksesa.
Obok siedziała Kleopatra Selene, „Księżyc”, jedyna córka królewskiego rodu, ubrana jak miniaturka Kleopatry (miała perukę i całą resztę); dalej Ptolemeusz Filadelfos odziany niczym maleńki armeński król. Strój był bardzo uroczy, a dziecku towarzyszyła mamka, która miała je uspokajać i nie dopuszczać, by się wierciło. W tym publicznym komunikowaniu prestiżu dynastii dzieci odgrywały kluczową rolę: ucieleśniały jej długowieczność.
„Królowa Królów”
Kiedy Antoniusz wstał, aby przemówić, wiwatujący głośno i pogrążony w ekstazie tłum zamilkł w oczekiwaniu. Rzymianin o masywnym karku i szerokich barkach mówił po grecku, chociaż z silnym łacińskim akcentem. Wyrecytował wiele królewskich tytułów Kleopatry i wymienił kraje, które znalazły się pod jej władzą: Egipt, Cypr, Libię i Celesyrię.
Następnie ogłosił, że Cezarion będzie panem Egiptu, Cypru, Libii i Syrii, podczas gdy Aleksander Helios otrzymał tytuł króla Armenii i Mezopotamii. Młodą Kleopatrę Selene uczyniono władczynią Cyrenajki i północnej Afryki. W końcu malutki Ptolemeusz Filadelfos został obwołany panem Fenicji, Cylicji i Azji Mniejszej.
Innymi słowy, owego popołudnia Marek Antoniusz podarował Kleopatrze i jej potomstwu cały wschodni świat rzymski. Dużo później Plutarch zauważył, że Antoniusz był wówczas napiętnowany w Rzymie, gdzie jego działania odbierano jako „przesadne i aroganckie”.
Gdy Antoniusz skończył przemowę, pomógł wstać Kleopatrze, a potem klęknął przed nią i z pochyloną głową nobilitował ją ostatnim wzniosłym tytułem: Basilissa Kleopatra Thea Neotera, „Królowa Kleopatra, Nowa Bogini Izyda”. Przyjmując ten przydomek, Kleopatra VII grała w historycznym przedstawieniu, w którym ponownie obsadziła się w roli swej przodkini Kleopatry Thei, „Kleopatry Bogini”, ptolemejskiej księżniczki, która uczyniła się największą władczynią królestwa Seleukidów w Syrii.
Kleopatra VII „odrodziła się” jednocześnie jako Izyda oraz Kleopatra Thea, gdyż roszcząc sobie prawo do imienia-tytułu „Kleopatra Thea”, projektowała swoją ambicję władania obcymi terytoriami, byłymi seleukidzkimi królestwami, tak jak w rzeczywistości zrobiła to historyczna Kleopatra Thea. Kleopatra VII najwyraźniej znała historię swojej dynastii; wiedziała wszystko o poprzednich Kleopatrach… i była zdecydowana wprowadzić lekcje historii w czyn.
Doszło do kolejnych aktów śmiałości. Następnie wstał Cezarion, a obecny u jego boku Antoniusz objął go, dając jasno do zrozumienia wszystkim obserwatorom, że dysponuje ojcowską władzą i jest oficjalnym kyrios (opiekunem) chłopca, przynajmniej dopóki ten nie osiągnie pełnoletniości. Wzniósłszy wysoko ramię Cezariona, Antoniusz ogłosił go „Królem Królów”, co było starożytnym i bardzo nobliwym tytułem władców potężnego imperium perskiego. Tłum oszalał z dumy i wykrzykiwał wiele razy: „Chwała Królowi Królów!”. Kiedy jednak Antoniusz wygłosił swoje ostatnie oświadczenie, krzycząc ponad głowami tłumu, wśród Aleksandryjczyków wybuchła radość, gdyż Rzymianin ogłosił Kleopatrę „Królową Królów”.
Źródło
Niniejszy tekst powstał na podstawie książki Llyoda Llewellyna-Jonesa „Kleopatry. Zapomniane królowe Egiptu” (Wydawnictwo Rebis, Poznań 2026). Książkę można zamówić, klikając poniższy przycisk.
O autorze: przez wieki
