Ojciec Kaliny Jędrusik. Nauczyciel, który szokował

Pierwotny wybór studiów medycznych na Uniwersytecie Jagiellońskim w 1913 roku wydaje się typowy dla ambitnego młodzieńca z prowincji. Wybuch wojny światowej przerwał jednak ten linearny życiorys. Paradoksalnie, odrzucenie przez Legiony Polskie ze względów zdrowotnych pchnęło Jędrusika w stronę oświaty – najpierw jako pracownika placówek edukacyjnych w Zagłębiu, potem już świadomego reformatora.

Co sprawiło, że młody człowiek porzucił perspektywę prestiżowego zawodu lekarza? Być może doświadczenie pracy w szpitalu przyfabrycznym w latach 1914-1916 uświadomiło mu, że problemy społeczne Zagłębia wymagają rozwiązań systemowych, nie tylko doraźnej pomocy medycznej. A może fascynowała go idea kształtowania umysłów w niepodległej Polsce, której nadejście wyczuwało całe jego pokolenie.

Po wojnie polsko-bolszewickiej Jędrusik ostatecznie wybrał studia matematyczno-przyrodnicze na Wolnej Wszechnicy Polskiej. Ta uczelnia, założona w 1906 roku jako alternatywa dla carskiego uniwersytetu, przyciągała ludzi o umysłach otwartych na eksperymenty pedagogiczne.

W 1927 roku Jędrusik objął kierownictwo szkoły powszechnej w podczęstochowskim Gnaszynie. To tutaj wprowadził system daltoński – metodę nauczania rozwiniętą przez Helen Parkhurst w amerykańskim Dalton. System ten, oparty na indywidualnych planach pracy uczniów i rezygnacji z tradycyjnego podziału na klasy, był w międzywojennej Polsce zjawiskiem awangardowym.

Czym różniła się szkoła w Gnaszynie od setek innych wiejskich placówek? Uczniowie sami planowali tempo nauki, wybierali zadania z przygotowanych przez nauczycieli zestawów, pracowali w grupach mieszanych wiekowo. Zamiast frontalnego wykładu – laboratoria przedmiotowe. Zamiast dzwonka wyznaczającego rytm dnia – indywidualne kontrakty edukacyjne.

Eksperyment gnaszyński nie był odosobniony. W tym samym czasie podobne próby podejmowali Janusz Korczak w Warszawie czy Aleksander Kamiński w Łodzi. Jednak Jędrusik działał w środowisku prowincjonalnym, gdzie opór wobec nowinek był szczególnie silny. Jak przekonywał konserwatywnych rodziców do metody, w której dzieci „same się uczą”? Źródła milczą, ale sukces przedsięwzięcia sugeruje, że potrafił być przekonujący.

Nominacja senatorska w 1938 roku wydaje się naturalna dla człowieka o takiej pozycji społecznej. Jędrusik zasiadał w komisji oświaty, gdzie mógł lobbować za swoimi ideami reformatorskimi. Czy zdążył cokolwiek zmienić w ciągu tego roku przed wybuchem wojny? Protokoły komisji senackich z tego okresu zaginęły, pozostają domysły.

Wojna zastała go w Gnaszynie. Podczas gdy tysiące nauczycieli ginęło w obozach i egzekucjach, Jędrusik prowadził tajne nauczanie w pobliskich Bartkowicach. Był to akt cichego heroizmu – ryzykował życiem, ucząc dzieci polskiej historii i literatury. System daltoński ustąpił miejsca konspiracyjnym kompletom w stodołach i piwnicach.

Po 1945 roku wrócił do Gnaszyna, ale świat się zmienił. Nowa władza nie tolerowała pedagogicznych eksperymentów spoza sowieckiego kanonu. W 1949 roku Jędrusik musiał opuścić swoją szkołę. Ostatnie lata spędził jako zwykły nauczyciel biologii w łódzkiej szkole średniej. Czy czuł się przegrany? A może wierzył, że jego uczniowie z Gnaszyna poniosą dalej ideę samodzielnego myślenia?

Henryk Jędrusik zmarł na zawał serca w grudniu 1972 roku. Jego eksperyment pedagogiczny przetrwał go o kilkadziesiąt lat – dopiero w latach 90. niektóre polskie szkoły zaczęły na nowo odkrywać system daltoński. Paradoksalnie, to co w międzywojniu było awangardą, dziś wraca jako alternatywa dla zuniformizowanej edukacji.

Historia Jędrusika stawia pytanie o los prowincjonalnych wizjonerów. Ilu takich reformatorów działało w zapomnianych miasteczkach II Rzeczypospolitej? Ilu z nich zdołało choć na moment zmienić rzeczywistość swoich małych ojczyzn? Gnaszyn był być może tylko jednym z wielu ognisk modernizacji, które zgasły pod naporem historii.