Tkanina z Bayeux. Arcydzieło, które przetrwało wieki

Tkanina z Bayeux to haftowana tkanina, która powstała w ostatnich trzydziestu latach XI wieku dla upamiętnienia dramatycznych wydarzeń roku 1066. Ten najbardziej rozpozna walny pomnik podboju normandzkiego jest znany na całym świecie, a jego podobizny zdobią najrozmaitsze przedmioty codziennego użytku, począwszy od krawatów, a skończywszy na kartkach z pozdrowieniami.

Jest to również potężny środek przekazu, za pośrednictwem którego tysiące uczniów w Wielkiej Brytanii i poza nią co roku poznają historię Wilhelma Zdobywcy i normandzkiego podboju Anglii. Świadomie lub nie, wszyscy wyobrażamy sobie tamte wydarzenia w sposób ukształtowany przez tę tkaninę. W związku z tym budzi ona zainteresowanie setek badaczy, od historyków po krytyków literackich i historyków sztuki. Niemal każdego roku pojawiają się nowe interpretacje.

Jednak pomimo całej jej sławy o początkach tkaniny z Bayeux wiemy niezwykle mało. Pierwszym świadectwem jej istnienia, jakim dysponujemy, jest inwentarz katedry w Bayeux z 1476 roku. W tamtym czasie tkaninę wystawiano co roku w katedrze przez osiem dni (oktawę) przed Świętem Relikwii (5 listopada) i tradycja ta była podtrzymywana jeszcze w 1728 roku.

Potem dzieje tkaniny były burzliwe. Ledwie udało się jej uniknąć zniszczenia podczas rewolucji francuskiej oraz wywiezienia do Berlina przez nazistów w czasie II wojny światowej. Na szczęście wyszła z tych tarapatów (w większości) nienaruszona i od 1983 roku można ją oglądać we wspomnianym Musée de la Tapisserie, które odwiedziło łącznie ponad 14 milionów zwiedzających.

Niniejszy tekst stanowi fragment książki Levi Roach Imperia Normanów (Wydawnictwo Rebis, Poznań 2025).

Gobeliny i tkaniny haftowane były niezmiernie popularne w średniowiecznej Europie. Zdobiły mury komnat zamkowych oraz rezydencji arystokratów, przypominając dawne wyczyny i stanowiąc inspirację dla kolejnych.

Pod względem rozmiarów i ambicji tkanina z Bayeux przyćmiewa jednak wszystkie ocalałe tkaniny z tamtej epoki. W obecnym kształcie ma imponującą długość 68 metrów. A ponieważ pewna liczba końcowych scen uległa zniszczeniu, musiała być jeszcze dłuższa.

Biorąc pod uwagę skalę tego przedsięwzięcia, trudno się dziwić, że osoby odpowiedzialne za jego realizację wybrały haft, a nie gobelin. Haftować można bowiem bezpośrednio na gotowej tkaninie, dzięki czemu efekt końcowy osiąga się znacznie szybciej i jest on nie mniej elegancki, jeśli dzieło zostanie należycie wykonane.

Nasza wiedza na temat tkaniny z Bayeux jest niepełna, podobnie jak sama tkanina. Problem częściowo wynika z tego, że wiemy tak niewiele o jej początkach. Prawie na pewno powstała w Anglii, ale od 1476 roku mniej lub bardziej nieprzerwanie znajdowała się w Bayeux. Zakłada się, że trafiła tam dosyć wcześnie, bo już za panowania Wilhelma Zdobywcy (i z pewnością przed utratą Normandii przez króla angielskiego Jana bez Ziemi w 1204 roku).

Jest kilka hipotez dotyczących tego, jak tkanina mogła trafić do katedry w Bayeux, ale do tej pory za najbardziej prawdopodobną uznaje się wersję, że stało się to za sprawą biskupa Odona, przyrodniego brata i bliskiego współpracownika Wilhelma Zdobywcy.

Kluczowym dowodem zaangażowania Odona jest zresztą sama tkanina z Bayeux. Styl jej wykonania bardzo przypomina iluminacje w rękopisach z Canterbury i prawdopodobnie miejscem jej powstania (lub co najmniej inspiracją artystyczną) jest tamtejsze opactwo Świętego Augustyna. Mamy zatem do czynienia z dziełem sztuki, które zostało stworzone w zarządzanym przez Odona hrabstwie Kentu, upamiętnia podbój normański i było przechowywane w jego katedrze. Opublikowane niedawno opracowanie sugeruje, że w oryginalnym rozmiarze tkanina miała idealnie pasować do nawy tuż za lektorium zbudowanego w XI wieku kościoła katedralnego w Bayeux.

Tkaninę zapewne zaprojektował specjalnie do wystawiania w tym miejscu ktoś, kto dobrze znał rozmiary katedry. Wiemy, że Odon był w dobrych relacjach z mnichami opactwa Świętego Augustyna – w odróżnieniu od kanoników sąsiedniej katedry pod wezwaniem Chrystusa, z którymi wielokrotnie wdawał się w kłótnie – a więc można uznać za niemal pewne, iż to on był fundatorem tkaniny z Bayeux.

Świadczy o tym również wersja wydarzeń ukazana na tkaninie. Osoba Odona wyróżnia się w niej znacznie bardziej niż w jakimkolwiek innym opisie podboju normandzkiego. Tylko tu Odon przedstawiony jest jako postać odgrywająca czołową rolę w przygotowaniach do inwazji i tylko tu Harold składa przysięgę księciu Wilhelmowi w Bayeux (inne źródła umieszczają to wydarzenie w Bonneville-sur-Touques lub w Rouen).

Tylko na tkaninie z Bayeux zobrazowany jest udział Odona w bitwie pod Hastings, gdzie w decydującym momencie, po odparciu przez Anglików pierwszej szarży jazdy normańskiej, pomaga on zapobiec rozproszeniu się wojsk. I jakby tego jeszcze było mało, trzej wasale Odona – Turold, Wadard i Vital – są tu wskazani imiennie. Poza tajemniczą Ælfgivą (Elfgifu) są to jedyne mniej znaczące postacie na tkaninie nazwane z imienia.

Tkanina z Bayeux musiała powstać po bitwie pod Hastings i przypuszczalnie przed 1082 rokiem, w którym Odon popadł w niełaskę u Wilhelma. Zważywszy na prawdopodobieństwo, że zaprojektowano ją do pokazywania w Bayeux, przypuszczalnie została stworzona krótko przed lub po konsekracji w 1077 roku tamtejszej nowo zbudowanej katedry.

W tym samym okresie w opactwie Świętego Augustyna w Canterbury urzędował (w latach 1072–1087) pierwszy opat normański, niejaki Scotland. Był on wcześniej mnichem w klasztorze Mont-Saint-Michel, który szczycił się własną chlubną tradycją tworzenia dzieł sztuki oraz iluminacji stosowanych w rękopisach, dlatego od dawna uważa się, że to prawdopodobnie on stoi za wizją artystyczną tkaniny z Bayeux.

Pod wieloma względami tkanina stanowi pochwałę podboju normańskiego, dzieło propagandowe, które dobrze się komponuje z relacjami Gwidona z Amiens i (zwłaszcza) Wilhelma z Poitiers. Wyraźnie ma sławić przedstawione na niej wydarzenia, poczynając od wyprawy Harolda do Normandii około 1064 roku, a kończąc (prawdopodobnie) na koronacji Wilhelma w Boże Narodzenie 1066 roku. W wielu punktach przyjmuje „normańską” wersję tej opowieści, przedstawiając Harolda składającego Wilhelmowi uroczystą przysięgę (w Bayeux!) oraz kontrowersyjnego Styganda celebrującego późniejszą koronację Harolda.

Inne szczegóły także świadczą o normańskich sympatiach twórców tkaniny. Wilhelm cały czas jest ukazywany w podniosły sposób, a scena, w której stara się powstrzymać własną jazdę przed ucieczką, zdejmuje hełm i przemawiać do swoich ludzi, mocno przypomina relacje normańskich panegirystów księcia.

W innych miejscach tkanina zdradza jednak bardziej „angielskie” sympatie. Wilhelm może i jest największą gwiazdą tej opowieści, ale skupia się ona głównie na losach Harolda, przynajmniej w tych fragmentach, które się zachowały: tkanina rozpoczyna się od scen przedstawiających wyprawę hrabiego Wessexu do Normandii, a następnie podąża wraz z nim z powrotem na dwór Edwarda Wyznawcy, aby dopiero po objęciu tronu przez Harolda przenieść opowieść ponownie do Normandii.

Sam Harold jest zresztą prezentowany z sympatią, co jest całkowicie sprzeczne z innymi normańskimi opisami owych wydarzeń, którymi dysponujemy. W czasie wyprawy bretońskiej bohatersko ratuje życie jednemu z ludzi Wilhelma, za co ten ostatni nagradza go – o szczegółach tych nie wspomina ani Wilhelm z Poitiers, ani Wilhelm z Jumièges.

Co bardziej znaczące, zarówno hafciarki, jak i projektant tkaniny nie pozostawiają widzowi wątpliwości, że Harold był prawdziwym królem. Jedna ze scen ukazuje Edwarda Wyznawcę, który w ostatnich chwilach życia rozmawia z żoną i najważniejszymi możnowładcami, po czym zwraca się do Harolda i dotyka jego dłoni, najwyraźniej wyznaczając go na swojego następcę. Opowieść ta bardzo przypomina relację zawartą w Vita Ædwardi regis, napisanym na zlecenie królowej Edyty (siostry Harolda) i ukończonym w pierwszych latach po podboju normańskim.

W istocie największe wrażenie robi przemyślana niejednoznaczność tkaniny z Bayeux. Częściowo wynika to z jej formy. Jako wizualne przedstawienie wydarzeń, które jest opatrzone jedynie minimalnymi głosami, pozostaje bowiem otwarta do interpretacji.

Weźmy na przykład słynną scenę przysięgi Harolda. Widzowie zaznajomieni z opowieściami snutymi na dworze książęcym szybko uznaliby ją za potwierdzenie normańskiej wersji wydarzeń: oto Harold obiecuje Wilhelmowi tron angielski.

W rzeczywistości jednak tkanina z Bayeux wcale nam tego nie mówi, a towarzyszący tekst stwierdza po prostu, że „Harold składa przysięgę” (ale dotyczącą czego?). W ten sposób tkanina pasuje do obu wariantów tej historii.

Niniejszy tekst stanowi fragment książki Levi Roach Imperia Normanów (Wydawnictwo Rebis, Poznań 2025). Książkę można zamówić, klikając ten link, lub poniższy przycisk.