Wyzwolenie Bydgoszczy 1945. Pięć dni, które odmieniły losy miasta
Gdy w styczniu 1945 roku front wschodni runął niczym lawina, Bydgoszcz znalazła się na drodze jednej z największych ofensyw w historii wojen. Miasto, które Niemcy przez miesiące przekształcali w twierdzę, miało powstrzymać marsz na Berlin. Historia jednak napisała inny scenariusz – zamiast długotrwałego oblężenia, rozegrała się tu krwawa, ale błyskawiczna bitwa uliczna.
Twierdza, która nigdy nie powstała
Wehrmacht traktował Bydgoszcz jako strategiczny punkt obrony przejścia przez Wisłę. Od września 1944 roku tysiące robotników i więźniów kopały rowy przeciwczołgowe i wznosiły umocnienia polowe wokół miasta. Pierwsza linia obrony przebiegała dwadzieścia kilometrów od centrum, druga – dwanaście. Kreisleiter Rampf, wyznaczony na dowódcę obrony, nie przewidywał ewakuacji ludności cywilnej.
Jako punkty oporu wybrano najbardziej masywne budynki w mieście. Dyrekcja kolei przy ulicy Dworcowej, gmach poczty przy Jagiellońskiej, szpital wojskowy oraz Teatr Miejski miały stać się bastionami niemieckiej obrony. Problem polegał na tym, że brakowało żołnierzy zdolnych te bastiony obsadzić.
Do obrony ściągano dosłownie wszystkich – uczniów szkół wojskowych, rekonwalescentów ledwo zdolnych utrzymać broń, członków Służby Pracy Rzeszy i Volkssturm, czyli desperackie pospolite ruszenie powołane przez III Rzeszę w ostatnich miesiącach wojny. Uzupełnieniem były regularne jednostki XXXXVI Korpusu Pancernego i XXVII Korpusu Piechoty oraz 15 Dywizja Grenadierów SS Lettland złożona z łotewskich ochotników.
Błyskawica ze wschodu
Plany obronne Niemców opierały się na założeniu, że będą mieli czas na przygotowanie. Ofensywa styczniowa Armii Czerwonej, która ruszyła 12 stycznia 1945 roku, obaliła te kalkulacje w ciągu kilkudziesięciu godzin. 1 Front Białoruski przełamał pozycje wroga i w ciągu doby wbił się na sto kilometrów w głąb linii niemieckich. Trzy dni później padła Warszawa.
18 stycznia 1 Armia Wojska Polskiego otrzymała rozkaz marszu na Bydgoszcz. Polscy żołnierze mieli działać w drugim rzucie frontu, tuż za 47 Armią radziecką. Do ataku wyznaczono między innymi 1 Brygadę Pancerną imienia Bohaterów Westerplatte, 8 Pułk Piechoty, 1 Warszawską Brygadę Kawalerii i 7 Dywizjon Artylerii Pancernej.
Wieczorem 22 stycznia pierwsze jednostki dotarły pod miasto. Niemcy zdążyli obsadzić pozycje, ale nie zdążyli ich należycie wzmocnić. Następnego dnia o dziewiątej rano ruszyło natarcie.
Pięć dni walki ulicznej
Jako pierwsi zaatakowali żołnierze radzieccy z 47 i 65 Brygady Pancernej, uderzając od zachodu. Płk Nikołaj Kopyłow i płk Iwan Potapow poprowadzili swoje czołgi przez przedmieścia, po czym przekazali pozycje kawalerzystom z 2 Gwardyjskiego Korpusu Kawalerii. Od tego momentu główny ciężar walk w samym mieście spadł na barki polskich żołnierzy.
24 stycznia do Bydgoszczy wdarł się pododdział 1 Brygady Pancernej. Atak rozpoczął się od południowych dzielnic. Batalion zmotoryzowany natrafił na silny opór na ulicy Kujawskiej, gdzie rozgorzała zacięta walka. Czołgi T-34 okazały się bezcenne w przełamywaniu niemieckich pozycji w ciasnej zabudowie miejskiej. Polacy dotarli do Zbożowego Rynku, zdobyli więzienie i przedarli się na plac Poznański, gdzie tłumnie witali ich mieszkańcy miasta.
Drugie zgrupowanie nacierało ulicą Długą w kierunku Starego Rynku. Pod koniec dnia udało się zdobyć nienaruszony Most Królowej Jadwigi i zabezpieczyć rejon ulicy Łokietka. Zdobycie mostu miało ogromne znaczenie strategiczne dla dalszych operacji. W nocy pluton z 3 batalionu pancernego zajął zakłady DAG Fabrik, uwalniając kilka tysięcy przymusowych robotników.
Północ i koniec oporu
25 stycznia przystąpiono do zdobywania północnej części miasta. Niemcy bronili się najzacieklej w rejonie koszar przy skrzyżowaniu ulic Gdańskiej i Artyleryjskiej. Kompleks wojskowy okazał się twardym orzechem do zgryzienia – dopiero następnego dnia, 26 stycznia, udało się go odbić. Tego samego dnia w polskie ręce wpadł dworzec kolejowy.
W walki włączyli się również mieszkańcy Bydgoszczy. Znajomość terenu i determinacja cywilów wspierających wojsko okazały się nieocenione w gąszczu ulic i zaułków. 27 stycznia ostatnie punkty oporu zostały zlikwidowane i bitwa dobiegła końca.
Bilans walk był tragiczny dla wszystkich stron. Około 40% zabudowy miasta legło w gruzach. Wojska radzieckie straciły około dwóch tysięcy żołnierzy i od trzydziestu do czterdziestu czołgów. Po stronie niemieckiej poległo około tysiąca ludzi. Spośród polskich żołnierzy zginęło lub zmarło z ran 171, którzy spoczywają dziś na Cmentarzu Komunalnym przy ulicy Ludwikowo.
Nowy początek
Po zakończeniu walk polscy żołnierze nie opuścili miasta. Zajęli się utrzymaniem porządku, ochroną ważnych obiektów i pomocą w organizowaniu tymczasowych władz. Pierwszym komendantem wyzwolonej Bydgoszczy został major Daniel Kulik, który dowodził batalionem podczas bitwy. W ratuszu zainstalowano nowe władze miejskie oraz Tymczasowy Komitet Obywatelski.
Bitwa o Bydgoszcz była jednym z wielu epizodów wielkiej ofensywy styczniowej, ale dla mieszkańców miasta oznaczała koniec ponad pięciu lat niemieckiej okupacji. Dla żołnierzy 1 Armii Wojska Polskiego stanowiła dowód, że potrafią samodzielnie prowadzić skomplikowane operacje miejskie. Zgliszcza i ruiny czekały na odbudowę, ale miasto było wolne.
