Zgubili bombę wodorową. Szukali jej aż 80 dni

Obudowy bomb z Palomares na wystawie muzealnej w Albuquerque, 2006 r.Obudowy bomb z Palomares na wystawie muzealnej w Albuquerque, 2006 r.
Źródło zdjęć: © Wikimedia Commons 2.0 | Marshall Astor

17 stycznia 1966 roku nad hiszpańskim wybrzeżem zderzyły się dwa amerykańskie samoloty wojskowe. Bombowiec B-52 przewoził cztery bomby wodorowe, które spadły w pobliżu miejscowości Palomares. Dwie z nich uległy uszkodzeniu, powodując skażenie okolicznych pól plutonem. Czwarta zniknęła w Morzu Śródziemnym. Jej odnalezienie i wydobycie zajęło Amerykanom 80 dni.

Katastrofa amerykańskiego bombowca

17 stycznia 1966 roku amerykański bombowiec B-52 zderzył się podczas tankowania w powietrzu z samolotem-cysterną KC-135. Zginęło wszystkich czterech członków załogi tankowca oraz trzech lotników z bombowca. Pozostałych czterech członków załogi B-52 przeżyło katastrofę.

Bombowiec uczestniczył w programie Chrome Dome, w ramach którego amerykańskie samoloty uzbrojone w broń jądrową prowadziły długotrwałe patrole powietrzne. Miały pozostawać w gotowości do działania w razie wybuchu konfliktu ze Związkiem Radzieckim. Wielogodzinne loty wymagały jednak tankowania w powietrzu, co wiązało się z ryzykiem wypadków.

Podczas katastrofy B-52 rozpadł się, a cztery przenoszone przez niego bomby termojądrowe B28 spadły w pobliżu hiszpańskiej miejscowości Palomares. Amerykańskie wojsko zakwalifikowało zdarzenie jako Broken Arrow, czyli wypadek z udziałem broni jądrowej.

Na miejsce skierowano specjalistów odpowiedzialnych za odnalezienie i zabezpieczenie utraconych ładunków.

Skażenie plutonem w Palomares

Trzy bomby odnaleziono na lądzie w okolicach Palomares. Jedna pozostała zasadniczo nienaruszona, natomiast w dwóch pozostałych podczas uderzenia o ziemię eksplodowały konwencjonalne materiały wybuchowe. Wybuchy rozrzuciły pluton po pobliskich polach.

Nie doszło do eksplozji jądrowej, ale uwolnienie materiału promieniotwórczego spowodowało skażenie terenu. Amerykańskie i hiszpańskie służby rozpoczęły pomiary radiologiczne, zbieranie szczątków uzbrojenia oraz usuwanie skażonej gleby i roślinności.

Część zebranego materiału umieszczono w beczkach i przetransportowano do amerykańskiego ośrodka Savannah River. Prace porządkowe nie usunęły jednak całego skażenia, a jego skutki badano jeszcze przez wiele kolejnych lat.

Katastrofa wzbudziła również obawy o bezpieczeństwo hiszpańskiego wybrzeża i przyszłość miejscowej turystyki. W marcu 1966 roku amerykański ambasador w Hiszpanii Angier Biddle Duke oraz hiszpański minister Manuel Fraga wzięli udział w pokazowej kąpieli w Morzu Śródziemnym.

Publiczne wejście do wody miało przekonać mieszkańców i turystów, że korzystanie z morza jest bezpieczne. Nie stanowiło jednak dowodu na brak skażenia pól, na które spadły uszkodzone bomby.

Poszukiwania czwartej bomby

Podczas gdy na lądzie trwało usuwanie skażenia, amerykańskie służby poszukiwały czwartej bomby, która wpadła do Morza Śródziemnego.

Pomocna okazała się relacja hiszpańskiego rybaka Francisco Simó Ortsa. Mężczyzna widział przedmiot opadający na spadochronie w kierunku morza. Jego wskazówki pozwoliły zawęzić obszar poszukiwań.

Do akcji skierowano jednostki amerykańskiej marynarki wojennej oraz specjalistów od prowadzenia prac podwodnych na dużych głębokościach. Na podstawie obserwacji świadka i obliczeń próbowano ustalić, gdzie ładunek mógł osiąść na dnie.

W poszukiwaniach wykorzystano m.in. załogowy pojazd podwodny Alvin. W marcu 1966 roku udało się odnaleźć bombę na stromym podmorskim zboczu.

Sam ładunek nie był jednak łatwy do wydobycia. Otaczał go spadochron, który utrudniał bezpieczne zamocowanie sprzętu potrzebnego do podniesienia bomby.

Podczas pierwszej próby wydobycia operacja zakończyła się niepowodzeniem. Bomba ponownie opadła na dno, a ekipy poszukiwawcze musiały przygotować kolejną próbę.

Wydobycie bomby z morza

Do następnej operacji wykorzystano zdalnie sterowany pojazd podwodny CURV, umożliwiający prowadzenie prac na dużej głębokości.

7 kwietnia 1966 roku bombę udało się ostatecznie wydobyć na pokład amerykańskiego okrętu USS Petrel. Od katastrofy nad Palomares minęło dokładnie 80 dni.

Odnalezienie wszystkich czterech ładunków zakończyło poszukiwania, ale nie rozwiązało problemu skażenia radioaktywnego na hiszpańskim wybrzeżu.

Wieloletnie badania skażenia

Już w lutym 1966 roku Stany Zjednoczone i Hiszpania uzgodniły zasady współpracy przy badaniu skutków katastrofy. Szczególną uwagę poświęcono obecności plutonu w glebie oraz jego możliwemu wpływowi na zdrowie mieszkańców.

W ramach programu Indalo prowadzono badania medyczne i regularne pomiary radiologiczne w rejonie Palomares. Sprawdzano m.in., czy materiał promieniotwórczy przedostaje się do organizmów osób mieszkających na skażonych terenach.

Hiszpański ośrodek badawczy CIEMAT objął regularnymi badaniami ok. 150 mieszkańców, kontrolując m.in. obecność plutonu w ich organizmach.

W 1997 roku odnowiono współpracę naukową ze Stanami Zjednoczonymi. Kontynuowano pomiary i analizowano rozmieszczenie pozostałych zanieczyszczeń.

Do 2009 roku przygotowano również trójwymiarową analizę skażonych obszarów. Pozwoliła ona dokładniej określić, gdzie nadal występował materiał promieniotwórczy i które tereny wymagały dalszych działań.

Badania prowadzono ponad cztery dekady po katastrofie, mimo że wszystkie cztery bomby odnaleziono już w 1966 roku.

Wybrane dla Ciebie