Agnieszka Machówna. Chłopka, która udawała szlachciankę

Dyzma, były pracownik powiatowego oddziału pocztowego na prowincji, otrzymał nominację na premiera Polski, którą jednak odrzucił. W PRL Czesław Śliwa, pseudonim Konsul, oszukiwał ludzi do tego stopnia, że zdołał otworzyć fikcyjny austriacki konsulat generalny we Wrocławiu.

W dobie internetowych influencerów co jakiś czas dowiadujemy się, że dany twórca po prostu zmyślił swoją karierę i sukcesy, które dumnie prezentuje na zdjęciach w mediach społecznościowych. Jak mówi stare porzekadło: można oszukiwać wszystkich ludzi przez pewien czas, a nawet część ludzi przez cały czas, ale nie da się przez cały czas oszukiwać wszystkich.

W sarmackiej Rzeczypospolitej również zdarzały się fikcyjne kariery. Z tą jednak różnicą, że ludzie pragnęli wyrwać się z okowów swojego plebejskiego stanu, co nie było tak łatwe jak w przypadku Dyzmy czy Konsula. Poniższa historia bardzo dobrze pokazuje zagadnienie fałszowania sarmackich korzeni. Nie wiemy, jak jej bohaterka naprawdę miała na imię, wiadomo jednak, że urodziła się w 1648 roku w Kolbuszowej. W literaturze przedmiotu figuruje jako Agnieszka Machówna.

Niniejszy tekst stanowi fragment książki  Artura Wójcika Sarmatia. Czarna legenda złotego wieku (Wydawnictwo Znak, Kraków 2025).

Machówna była chłopką o ponadprzeciętnej urodzie, która szybko nauczyła się wykorzystywać swoje walory i urok osobisty. Być może impulsem do podjęcia takich działań było wyjście za Bartosza Zatorskiego, nadwornego kozaka Lubomirskich.

Machówna uciekła od męża do Krakowa, a następnie do Warszawy, gdzie zaczęła przedstawiać się jako Aleksandra, dziedziczka szanowanego i zacnego rodu Zborowskich. Bywała na salonach, gdzie oczarowała i rozkochała w sobie Giordana Collaltiego, bogatego austriackiego szlachcica. Po zawarciu małżeństwa ich relacja zaczęła się psuć z powodu licznych romansów Agnieszki.

Gdy Collalti od niej odszedł, zażądała od niego zadośćuczynienia – a była na tyle sprytna, że zdołała uzyskać od cesarza Leopolda I nakaz zwrotu fikcyjnego posagu. Dzięki temu mogła pozwolić sobie na podróże po Włoszech. Gdyby istniał wtedy Instagram, z pewnością zamieszczałaby na nim swoje relacje i selfie.

Losy Machówny ponownie zaprowadziły ją do Wiednia, gdzie spotkała Stanisława Rupniewskiego, kasztelanica (syna kasztelana) sądeckiego, odbywającego akurat tradycyjną szlachecką podróż edukacyjną po Europie. Agnieszka uwiodła go i namówiła na małżeństwo oraz wyjazd do Paryża, a z ich związku urodził się syn.

Tajemnicza śmierć Stanisława pozwoliła Agnieszce rościć sobie pretensje do majątku po mężu. Po powrocie do Rzeczypospolitej przedstawiła dokumenty mające poświadczać legalność ich związku, wiary w jej wersję nie dała jednak siostra zmarłego Anna Barbara Szembekowa, która zaczęła weryfikować historię Agnieszki. Anna zdołała udowodnić, że jej szwagierka była zwykłą gęsiarką z Kolbuszowej i żoną Collaltiego, który – wbrew jej twierdzeniom – wciąż żył.

Związek ze Stanisławem okazał się więc nieważny, dlatego Machówna nie miała żadnych praw do majątku Rupniewskich. Sprawa trafiła do Trybunału Koronnego – lecz wtedy kobieta nieoczekiwanie zniknęła.

Znalazła schronienie w klasztorze, gdzie zaczęła obmyślać dalszą strategię. Kolejny zbieg okoliczności sprawił, że owinęła sobie wokół palca starostę łukowskiego Kazimierza Domaszewskiego, za którego wyszła. Opłaciła fałszywe dokumenty i świadków z bocznej linii Zborowskich, by potwierdzili, że jest urodzoną w 1651 roku córką Marcina Zborowskiego, dzięki czemu została uniewinniona.

Polecamy również: Casanova w Polsce. Przyjechał po miłość, został z długami

Szembekowa nie dała jednak za wygraną. Dotarła do pierwszego męża Machówny Bartosza, który stanął przed Trybunałem jako świadek. Agnieszka jednak tłumaczyła się, że Bartosz miał zginąć na wojnie. W końcu Szembekowa doprowadziła przed sąd jej rzekomą matkę, żonę Marcina Zborowskiego, która zaświadczyła, że Agnieszka nie jest jej córką, a Zborowski zmarł w 1649 roku, więc nie mógł jej spłodzić.

Wina kobiety była ewidentna. Ostatecznie skazano ją na szarpanie piersi kleszczami oraz ścięcie. Wyrok wykonano 12 lipca 1681 roku na rynku w Lublinie. Jak pisał w XIX wieku Kazimierz Władysław Wójcicki w dziele Niewiasty polskie (1845):

„Dnia 12 Julii 1681 roku wyprowadzona na szafot, miała zwolnioną karę, że piersi nie rwano jej kleszczami, tylko pod miecz oddano. Cudowne wdzięki, nie opuściły jej wcale; zadrżała ręka katowi i lubo silny cios wymierzył, jakby się po twardej skale, na alabastrowej Jadwigi szyi zsunął. Poprawił oprawca, ale nie zdołał głowy od pięknego oddzielić ciała; już nie żyła gdy kat trzecim zamachem odcinał głowę”.

Polecamy również: Sejm I Rzeczypospolitej. Polityczne show w szlacheckim stylu

Niniejszy tekst stanowi fragment książki  Artura Wójcika Sarmatia. Czarna legenda złotego wieku (Wydawnictwo Znak, Kraków 2025). Książkę można zamówić, klikając ten link, lub poniższy przycisk.