Akcja „Za Kotarą”. Największa strzelanina w okupowanej Warszawie

Właścicielem lokalu był Józef Staszauer. Mimo trefnego (przed wojną był żydowskim filmowcem) pochodzenia nie ukrywał się, wręcz przeciwnie, ostentacyjnie sugerował duże wpływy i plecy u Niemców.

Jedna z kelnerek „Fregaty”, córka znanej pisarki Poli Gojawiczyńskiej, przyłapała go na rozmowie z wysokiej rangi oficerem niemieckim. Potem mówiło się, że był to szef warszawskiej Abwehry podpułkownik Hans Horaczek. O czym rozmawiali? Przecież nie o zwiększeniu deputatu mięsnego knajpy Staszauera.

Niniejszy tekst stanowi fragment najnowszej książki Michała Wójcika Miasto szpiegów. Gra wywiadów w okupowanej Warszawie (Wydawnictwo Rebis, Poznań 2025).

Dziś wydaje się, że „Za Kotarą” najbardziej zapracowane były kelnerki. Raz, że uwijały się wśród klientów po kilkanaście godzin dziennie, dwa, że musiały też obsługiwać różne służby specjalne. Niekiedy zmuszone były grać na dwa fronty.

Na trzy zatrudnione tu kelnerki dwie były agentkami. Maria Malanowicz-Niedzielska, przedwojenna aktorka „Reduty” Juliusza Osterwy, pracowała przeciwko swojemu chlebodawcy – pomagała kontrwywiadowi AK rozpracować właściciela lokalu.

Z kolei Anna Przysiecka ps. Tessa była agentką podziemnej organizacji socjalistycznej „Wolność”. Przełożeni zlecali jej nawet tak niewdzięczne misje jak chodzenie ze Staszauerem na mocno zakrapiane imprezy z Niemcami.

Obie kobiety nie mogły narzekać na nudę. „W pierwszej części spelunki siedzieli pochyleni ku sobie elegancko ubrani goście, pogrążeni w prowadzonych szeptem rozmowach. Niektórzy na bibułkach wypisywali jakieś skomplikowane rozliczenia. (…) Za wiśniową kotarą słychać było również jakieś przyciszone rozmowy, tam się zbierała elita tego towarzystwa, wielcy waluciarze i najgrubsze ryby spośród agentów gestapo”, pisał Stefan Wiechecki, popularny Wiech.

Jego słowa potwierdza Wacław Zagórski, organizator podziemnego ruchu wydawniczego. Z tym, że według niego to zagęszczenie agentów paradoksalnie miało dobre strony. „doszliśmy jednak z «Tessą» do wniosku, że jest to chyba najbezpieczniejsze miejsce w Warszawie. (…) pomimo coraz częstszych łapanek i rewizji we wszystkich polskich lokalach, nie zdarzyło się nigdy, aby Niemcy kogokolwiek «Za Kotarą» wylegitymowali”, zanotował.

Zagórski był tam nawet świadkiem najścia szmalcowników. Staszauer w ogóle się nie przejął. Zadzwonił do pobliskiej komendy policji na Krakowskim Przedmieściu i po chwili patrol granatowych zwinął szantażystów. Poczucie bezpieczeństwa udzielało się również sąsiadom. Za ścianą antykwariat z małą kawiarnią otworzyły Zofia Chomętowska i Ludwika Bogórska. Była to „Krynolina”. Ponieważ lokal nie miał własnej kuchni, dania i napoje serwowała klientom obsługa „Za Kotarą”.

„Stuka się umówioną liczbę uderzeń w ścianę (…). Po chwili ładna panienka wnosi nam żądany napój”, pisała Chomętowska. Dodała także, że o ile przez „Krynolinę” przewijał się świat plastyczny Warszawy (np. graficy Ostoja-Chrostowski, Cieślewski, Gotard czy Grunwald), o tyle sąsiadów upodobało sobie środowisko aktorskie.

8 października 1943 roku właściciel „Za Kotarą” po raz ostatni podniósł ebonitową słuchawkę, by wezwać niemiecką pomoc. Wieczorem na imprezę, którą rozkręcił dla wspólników i znajomych, weszło czterech uzbrojonych mężczyzn. Przyłączyli się do trzech klientów i kobiety. To, co się potem stało, przeszło do historii polskiego ruchu oporu, a z uczestników akcji uczyniło żywe legendy.

Właścicieli pobliskich restauracji i antykwariatów uprzedzono o operacji i zawczasu zamknęli oni swoje lokale. Kelnerki i kelnerzy, niczym zakonspirowani łącznicy, roznieśli groźne wieści na dalsze ulice.

Jak widać, akcja była tajemnicą poliszynela. Na kilka chwil przed strzelaniną opuścili towarzystwo Józefa Staszauera wspomniany Wacław Zagórski i jego agentka „Tessa”. Ona, nieco nadąsana, mówi wtedy: „Pierwszy raz widzę (…) żebyś wstał od stolika, na którym stoi prawie pół butelki niedopitej wódki! Nie poznaję cię!”.

To pewnie nie najlepiej świadczy o jej szpiegowskim kunszcie, ale dobrze o jego. Przeżyli.

Napastnikami okazali się koncesjonowani przez Państwo Podziemne likwidatorzy z elitarnego oddziału 993/W kontrwywiadu Komendy Głównej AK. Wykonali wyrok, gdyż Józef Staszauer został zdekonspirowany jako agent Gestapo, który doprowadził do śmierci co najmniej kilku członków podziemia.

Poza tym był fenomenalnym źródłem informacji dla wroga. W AK nosił pseudonim Aston i w V Oddziale Komendy Głównej pełnił funkcję zastępcy kierownika sekcji transportu w komórce produkującej sprzęt radiowy.

Niestety w czasie zamachu, gdy AK-owcy wyciągnęli pistolety, po broń sięgnęli także goście. Wybuchła wielka strzelanina.

Tylko cztery ofiary – jak się potem okazało – były przypadkowe. Inni przyszli do „Za Kotarą” służbowo i reprezentowali wrogie służby. Zginęło na pewno (szacunki są różne) jedenaście osób i co zdumiewające, ani jeden likwidator, choć wszyscy mieli płaszcze dziurawe od kul, a jedyna dziewczyna w ich gronie, Danuta Hibner, oberwała w łokieć. Ocalała tylko trzecia z kelnerek. Gdy huknęła pierwsza salwa, schowała się pod ladę, a potem na czworakach wycofała na zaplecze.

Polecamy również: Szaleni wynalazcy II wojny światowej i ich odkrycia

Nazajutrz cała Mazowiecka została obstawiona przez niemiecką policję. Okolica zasypana była szkłem, skrzyżowanie ze Świętokrzyską wyglądało jak po bombardowaniu. Nawet latarnie nosiły ślady po ostrzale – zamachowcy celowo je strącili, żeby działać w mroku.

„Do Staszauera, nic nie wiedząc o akcji, wybrał się tego dnia współpracownik Zagórskiego, niejaki Cześ. Chciał się z nim rozliczyć za wykonanie tajnej skrytki.

Gdy Cześ stanął nie wiedząc co robić, policjanci zapytali czego szuka. Powiedział im, że przyszedł do właściciela baru po pieniądze za roboty stolarskie.

–Pożegnaj się pan z nimi – odpowiedzieli. – Nie wierzysz pan, to możesz pan zajrzeć przez okno.

Nawet go zachęcili. Zajrzał.

–A tam – opowiada Cześ – trup na trupie. Na podłodze, jeden na drugim. Tylko ta kelnerka, co nam podawała, jakby przewieszona przez bar…”, wspominał Zagórski.

W ten sposób zginęła Maria Malanowicz-Niedzielska, agentka, która miała wystawić Staszauera. Co zaskakujące, do końca meldowała przełożonym, że mylą się co do niego. Twierdziła, że to wspaniały człowiek i dobry pracodawca.

Polecamy również: Najbardziej zuchwały szpieg Gestapo. Oszukał całe polskie podziemie

Ale pikanterii dodaje tej sprawie coś jeszcze. Ofiarą egzekutorów padli Tadeusz Zjawiński i Tadeusz Chojecki ps. Baryka. Ten ostatni nie był zdrajcą, ale liderem organizacji podziemnej Polska Niepodległa, dość dużej i konkurencyjnej wobec AK grupy. Dziś wiemy, że część liderów podziemia uznała śmierć Chojeckiego za wielki błąd, a nawet prowokację.

Zginął też Jerzy Konarzewski, który w różnych opracowaniach tematu ma bardzo złą opinię (agent Gestapo), prawdopodobnie jednak z Niemcami nie współpracował, choć doprowadził do strasznej tragedii. Wskutek pijackiej burdy, w której uczestniczył, Niemcy aresztowali jego kochankę Annę Golde-Mitzner, członkinię organizacji „Wolność”.

Polecamy również: Gastronomiczna partyzantka. Jak warszawskie kawiarnie stały się centrum konspiracji

Mimo że literatura o akcji w „Za Kotarą” jest dość bogata, żaden z historyków nie zwrócił dotąd uwagi na jeszcze jedną ofiarę. To volksdeutsch Zygfryd Adolf Kurtz, zastępca dyrektora hotelu „Europejski”. W jakim charakterze balował tego dnia na Mazowieckiej, nie wiadomo. Pamiętać trzeba jednak, że właśnie hotel „Europejski” oraz stojący po drugiej stronie ulicy hotel „Bristol” uchodziły w czasie wojny za centra roboty wywiadowczej.

Niniejszy tekst stanowi fragment najnowszej książki Michała Wójcika Miasto szpiegów. Gra wywiadów w okupowanej Warszawie (Wydawnictwo Rebis, Poznań 2025). Książkę można zamówić, klikając ten link lub poniższy przycisk.