Bolesław Szczodry. Przydomek trzeciego króla Polski

Przydomek Bolesława – „Szczodry” – przez długi czas nie budził wątpliwości. Sam Gall Anonim użył go aż czterokrotnie w jednej anegdocie, przedstawiając monarchę jako „rex largus”, czyli „króla szczodrego”. Pochwała ta pojawiła się przy okazji barwnej historii o kleryku, który z zachwytem „pożerał oczami” skarby wystawione przez Bolesława po wyprawie na Ruś.

Ale jak zauważyli zawodowi historycy, opowieść ta – choć efektowna – niekoniecznie oddaje rzeczywistość. Wspomniana „szczodrość” mogła być teatralnym gestem, raczej pokazem propagandowym niż aktem hojności wobec poddanych.

Sam Gall, mimo pochwał, w innych fragmentach przedstawiał Bolesława jako władcę gwałtownego, wojowniczego, wręcz okrutnego. Dlatego wielu historyków – m.in. Tadeusz Grudziński – przekonywało, że przydomek „Śmiały” był znacznie bliższy prawdy.

Niezależnie od przydomka, jedno nie ulega wątpliwości: Bolesław był niezwykle utalentowanym strategiem. Już od początku panowania wykazywał się wyjątkowym wyczuciem międzynarodowej gry dyplomatycznej. Potrafił rozegrać sytuację na wschodzie – gdzie wspierał kandydatów do tronu kijowskiego – jak i na zachodzie, gdzie utrzymywał stosunki z cesarstwem, choć nie zamierzał mu się podporządkować.

Jednym z największych sukcesów Bolesława było wkroczenie na Ruś w 1069 roku. Wyprawa zakończyła się sukcesem militarnym, politycznym i propagandowym, o którym rozpisywały się ówczesne źródła pisane.

Władca potrafił też wykorzystać politykę darów i kościelnego patronatu. Fundował klasztory, obsypywał duchowieństwo nadaniami i ściągał do kraju zagranicznych mnichów. Nie było to wyłącznie wyrazem pobożności – raczej przemyślaną próbą zbudowania zaplecza ideologicznego swojej władzy.

Kulminacją sukcesów Bolesława Szczodrego była koronacja królewska w 1076 roku. Było to wydarzenie bez precedensu – Polska zyskała koronowanego władcę, który nie musiał prosić o zgodę cesarza. Udało się to dzięki sojuszowi z papieżem Grzegorzem VII, który potrzebował wsparcia w walce z cesarstwem podczas sporu o inwestyturę.

Dzięki sprytnemu manewrowi politycznemu Bolesław wykorzystał moment, w którym cesarz Henryk IV był zajęty konfliktami wewnętrznymi. Najprawdopodobniej w zamian za poparcie papieża, król obiecał hojne wsparcie Kościołowi w Polsce. W ten sposób Piastowie po raz trzeci – po Bolesławie Chrobrym i Mieszku II – sięgnęli po koronę królewską.

Największą i zarazem najbardziej kontrowersyjną decyzją Bolesława była egzekucja biskupa krakowskiego Stanisława. Wydarzenie to miało miejsce około 1079 roku i do dziś dzieli historyków. Według Galla Anonima, biskup miał zostać skazany za zdradę stanu, co sugeruje udział duchownego w spisku możnowładztwa.

Inne przekazy – zwłaszcza późniejsze – sugerują, że doszło do publicznego konfliktu między tronem a ołtarzem, a król dopuścił się brutalnego mordu na duchownym.

Niezależnie od wersji, fakt pozostaje niezmienny: śmierć Stanisława wywołała ogromny kryzys. Duchowieństwo odwróciło się od króla, możni poczuli się zagrożeni, a autorytet monarchy legł w gruzach. W ciągu kilku miesięcy Bolesław musiał uciekać z kraju. Schronienie znalazł na Węgrzech, gdzie wkrótce zmarł – prawdopodobnie w 1081 lub 1082 roku.

Po ucieczce Bolesława Szczodrego władzę przejął jego młodszy brat – Władysław Herman – który szybko podporządkował się cesarzowi i zaprzepaścił niezależność, o którą walczył jego poprzednik. Korona królewska zniknęła na dziesięciolecia, a Polska wkroczyła w okres wewnętrznych konfliktów i stopniowego upadku pozycji międzynarodowej.

Dziedzictwo Bolesława było przez wieki niejednoznaczne. W epoce rozbiorów przywrócono mu przydomek „Śmiały” – podkreślając jego niezłomność i odwagę. W PRL uczono raczej o jego okrucieństwie i antykościelnych działaniach. Dopiero dziś, dzięki pracy wielu badaczy, zaczynamy widzieć go jako władcę trudnego, ale fascynującego – próbującego zbudować silną i niezależną monarchię, z której potem zostały tylko wspomnienia.

• Balzer O., Genealogia Piastów, Kraków 2005.
• Grudziński T., Bolesław Szczodry. Zarys dziejów panowania, Toruń 1953.
• Delestowicz N., Bolesław II Szczodry. Tragiczne losy wielkiego wojownika 1040/1042 – 2/3 IV 1081 albo 1082, Kraków 2016.