Brytyjczycy skazali ją na śmierć. Jej wina budzi spory

Charwe Nyakasikana urodziła się około 1840 roku i działała w regionie Mazowe. Miejscowa społeczność wierzyła, że za jej pośrednictwem przemawia Nehanda, potężny duch przodków określany mianem mhondoro.

Zgodnie z wierzeniami ludu Szona takie duchy sprawowały opiekę nad określonymi obszarami i zamieszkującymi je ludźmi.

Osoby uznawane za media pośredniczyły między światem duchowym a wspólnotą. Brały udział w obrzędach związanych m.in. z przywoływaniem deszczu i zapewnieniem dobrych zbiorów. Ich wypowiedzi mogły również wpływać na decyzje podejmowane przez mieszkańców.

Nyakasikana cieszyła się takim autorytetem jeszcze przed wybuchem powstania przeciwko Brytyjczykom. Z czasem zaczęto nazywać ją Nehandą, choć pierwotnie imię to odnosiło się do ducha, którego była medium. Nie oznaczało to jednak, że sprawowała władzę królewską lub dowodziła jedną, zorganizowaną armią.

Na początku lat 90. XIX wieku Brytyjska Kompania Południowoafrykańska rozszerzała swoje panowanie na ziemiach dzisiejszego Zimbabwe. Miejscowa ludność traciła ziemię i niezależność, a kolonialna administracja wprowadzała podatki oraz przymusową pracę.

Narastające niezadowolenie doprowadziło w latach 1896-1897 do powstania, znanego później jako pierwsza Chimurenga.

Przeciwko kolonizatorom wystąpiły społeczności Ndebele i Szona. Wśród osób, którym przypisywano istotną rolę w zachęcaniu do oporu, wymieniano Nehandę oraz innego przywódcę religijnego, Kaguvi. Ich autorytet mógł pomagać w mobilizowaniu ludności do walki.

Nie wiadomo jednak dokładnie, jak duży wpływ na przebieg powstania miała sama Nyakasikana. W późniejszych opowieściach przedstawiano ją jako jedną z głównych przywódczyń buntu, ale historycy nie są zgodni co do zakresu jej rzeczywistego zaangażowania. Powstanie obejmowało różne społeczności, które nie podlegały jednemu dowództwu.

Po stłumieniu walk Brytyjczycy pojmali Nyakasikanę i oskarżyli ją o udział w zabójstwie Henry'ego Hawkinsa Pollarda, urzędnika kolonialnego. Z tego okresu pochodzi fotografia przedstawiająca ją wraz z Kaguvi.

Zdjęcie wykonano po ich schwytaniu, a władze kolonialne wykorzystywały podobne fotografie do przedstawiania klęski uczestników powstania.

Proces Nehandy odbył się w marcu 1898 roku w Salisbury, dzisiejszym Harare. Kolonialny sąd uznał ją za winną udziału w zabójstwie Pollarda i skazał na śmierć. Wiarygodność materiału dowodowego oraz okoliczności wydania wyroku stały się później przedmiotem badań historycznych.

Historyk David Beach kwestionował utrwaloną wersję wydarzeń i rozważał możliwość, że Nyakasikana została niesłusznie oskarżona. Sprawą zajmowała się również Ruramisai Charumbira, która analizowała m.in. to, w jaki sposób kolonialna dokumentacja przedstawiała kobiety i ich udział w powstaniu.

Zachowane akta nie pozwalają więc bez zastrzeżeń przyjąć wszystkich ustaleń ówczesnego sądu.

Nyakasikanę powieszono 27 kwietnia 1898 roku. Jezuita Francis Richartz pozostawił relację, według której przed egzekucją odmówiła przyjęcia chrześcijaństwa.

Z czasem wokół jej ostatnich chwil narosły kolejne opowieści, w tym przypisywane jej przepowiednie dotyczące przyszłego wyzwolenia kraju. Nie wszystkie znajdują potwierdzenie we współczesnych wydarzeniom źródłach.

W następnych dziesięcioleciach pamięć o Nehandzie przetrwała w pieśniach i przekazach miejscowej ludności. Jej imię pojawiało się również w literaturze oraz w działalności ruchu walczącego o niepodległość Zimbabwe. Stała się symbolem sprzeciwu wobec kolonialnego panowania, choć jej rzeczywista rola w powstaniu z lat 1896–1897 pozostaje przedmiotem dyskusji.

Dokumenty dotyczące procesów Nehandy i Kaguvi przechowuje Narodowe Archiwum Zimbabwe. W 2015 roku akta wpisano do prowadzonego przez UNESCO rejestru "Pamięć Świata".