Iwan VI Romanow. Najbardziej tragiczny car Rosji

W sierpniu 1740 roku na świat przyszedł chłopiec, który miał zabezpieczyć przyszłość dynastii Romanowów. Iwan Antonowicz, syn Anny Leopoldowny i niemieckiego księcia Antoniego Ulryka, stał się narzędziem politycznych intryg już od pierwszych dni życia.

Cesarzowa Anna Iwanowna, która sama nie miała dzieci, wyznaczyła go na swojego następcę. Nie chciała, by po jej śmierci władza wróciła do potomków Piotra Wielkiego. Tak narodził się plan osadzenia na tronie niemowlęcia, które miało być łatwe do kontrolowania.

Car Iwan VI formalnie objął tron jeszcze przed swoimi pierwszymi urodzinami. Rządy w jego imieniu sprawowali dorośli. Najpierw regentem został faworyt Anny, Ernest Biron, ale szybko stracił stanowisko. Na nową regentkę wybrano matkę Iwana, Anna Leopoldowna. Niestety, nie miała doświadczenia ani poparcia elit.

W grudniu 1741 roku nad ranem pałac opanowali zwolennicy Elżbiety Pietrownej, córki Piotra Wielkiego. Młoda arystokratka, obiecując złote góry gwardzistom, w kilka godzin zdobyła tron. Iwan VI został zdetronizowany, zanim zdążył wypowiedzieć pierwsze słowa.

Elżbieta nie chciała ryzykować. Doskonale zdawała sobie sprawę z tego, że Iwan VI stanowi dla niej ogromne zagrożenie, nawet jeśli był tylko dzieckiem. Historia znała już przypadki, gdy obalony władca wracał na tron przy wsparciu niezadowolonych elit. Dlatego chłopca należało ukryć. Nie wystarczyło go zesłać czy uwięzić. Musiał zniknąć tak, by nikt nigdy nie mógł go odnaleźć.

Władze przenosiły chłopca z miejsca na miejsce, każdorazowo otaczając go szczelną ochroną. Najchętniej wysyłano go do odosobnionych klasztorów, gdzie nie miał jakiegokolwiek kontaktu ze światem zewnętrznym. Jego imię natomiast wymazywano z dokumentów. Chciano, by o nim jak najszybciej zapomniano.

W miarę upływu czasu stało się jasne, że Iwana VI nie można trzymać w nieskończoność w zwykłym klasztorze. W 1756 roku, gdy miał szesnaście lat, przeniesiono go do twierdzy Szlisselburg. Był tam więźniem absolutnym. Żadnych wizyt, żadnych informacji o świecie zewnętrznym, żadnego kontaktu z rodziną.

Strażnicy otrzymali jedno zadanie: pilnować go i nigdy nie mówić, kim jest. Nieliczni, którzy wiedzieli, kim był tajemniczy więzień, mieli kategoryczny zakaz rozmawiania z nim o przeszłości.

Życie Iwana VI w Szlisselburgu było koszmarem. Według niektórych relacji wykazywał pogodę ducha, ale był też coraz bardziej zagubiony. Nie wiedział, dlaczego tu jest, ani dlaczego nikt nie mówi mu prawdy. Był cieniem człowieka, który nigdy nie miał szansy być tym, kim urodził się, by być.

Rosja o nim zapomniała. A przynajmniej tak miało się wydawać.

Kiedy w 1762 roku na tron wstąpił Piotr III, pojawiła się nadzieja na odmianę losu. Nowy car znał historię uwięzionego Iwana. Myślał o jego uwolnieniu. Być może widział w nim sojusznika, a może po prostu chciał zlitować się nad człowiekiem, który padł ofiarą dynastycznych porachunków.

Niestety, Piotr nie zdążył jednak niczego konkretnego zrobić w tej sprawie. Został bowiem zamordowany w wyniku zamachu, a władzę przejęła jego żona, Katarzyna II. A ona, pragmatyczna i bezwzględna, nie zamierzała popełniać błędów poprzedników.

Dla Katarzyny istnienie Iwana było problemem samym w sobie. Nie miał zwolenników, nie miał armii, ale miał jedno – legitymację do tronu. Mógł w każdym momencie stać się marionetką w rękach wrogów carycy. Katarzyna doskonale o tym wiedziała i dlatego nie zamierzała ryzykować.

W 1764 roku porucznik Wasyl Mirowicz, niezadowolony z rządów Katarzyny, postanowił uwolnić Iwana VI Romanowa. Przekonał grupę żołnierzy, że należy ocalić prawowitego cara i przywrócić mu władzę. Nie wiedział, że na taki scenariusz przygotowano się wcześniej. Strażnicy mieli jasne rozkazy. Jeśli ktokolwiek spróbuje odbić więźnia, należy go natychmiast zabić.

Tak też ostatecznie się stało. Gdy Mirowicz wydał rozkaz otwarcia celi, jego ludzie zobaczyli już tylko martwe ciało Iwana VI. Nie miał szansy na ucieczkę. Nie miał szansy na życie!

Śmierć Iwana VI Romanowa była cicha. Oficjalne dokumenty mówiły jedynie o „nagłej śmierci więźnia”. Nie było pogrzebu, ani żałoby. Jego ciało pochowano natomiast w nieoznaczonym grobie.

Tym samym historia Iwana VI dobiegła końca. Został carem tylko na papierze.

Więcej o śmierciach rosyjskich władców można przeczytać w naszej książce Szach-mat. Jak umierali władcy Rosji (Kraków 2024). Pozycję tę można zamówić, klikając poniższy przycisk.