Jak Katarzyna II Wielka przejęła władzę w Rosji?

Prym w rzucaniu oszczerstw przeciwko władcy wiodła jego żona Katarzyna II Wielka, która szczerze nienawidziła Piotra. To właśnie za jej sprawą zmontowano spisek, którego celem był zamachu stanu. Pomagało jej w tym wiele osób, w tym wpływowy polityk i dyplomata Nikita Panin oraz jeden z faworytów Katarzyny – Grigorij Orłow.

Orłow był rosłym i przystojnym mężczyzną, niespełna dwudziestoośmioletnim. Niezwykle szybko skradł serce Katarzyny. Był towarzyski i bezpośredni, dzięki czemu bez trudu zjednywał sobie nowo poznanych ludzi.

Ambitna Katarzyna uzyskała dodatkowo wsparcie wielu wojskowych, na czele z generałem Nikołajem Michajłowiczem Leontjewem oraz wachmistrzem gwardii konnej Grigorijem Potiomkinem. Do sprzysiężenia należeli oficerowie Pułku Izmajłowskiego: jego dowódca Kiriłł Razumowski oraz bracia Nikołaj i Aleksandr Rosławlewowie, a z Pułku Prieobrażenskiego – Siergiej Briedichin. W gronie spiskowców znaleźli się także inni oficerowie: generał Michaił Wołkonski, książę Fiodor Bariatynski czy generał Nikołaj Repnin.

Niniejszy tekst stanowi fragment książki dr Mariusza Sampa Szach-mat. Jak umierali władcy Rosji (Wydawnictwo Hi:story, Kraków 2024), opowiadającej o ostatnich chwilach poprzedników Putina.

Piotr III wiedział doskonale o organizowanych przeciwko niemu spiskach. Wszędzie miał swoich ludzi, którzy donosili mu o kolejnych działaniach osób skupionych wokół Katarzyny. Zamiast jednak zlikwidować spiskowców lub choćby sparaliżować ich poczynania, zadowolił się aresztowaniem kilku malkontentów. Jak się później okazało, był to poważny błąd.

Początkowo spiskowcy zamierzali obalić niewygodnego dla nich Piotra III w obecności samego dworu. Kiedy jednak zdali sobie sprawę z bezsensowności tego zamysłu, postanowili dokonać przewrotu bez świadków, w zacisznym miejscu, z którego car nie będzie miał możliwości ucieczki.

Poszczególne etapy planu przygotowano z dbałością o najmniejsze szczegóły. Nad ich realizacją miał czuwać Grigorij Orłow, któremu Katarzyna obiecała, że za niego wyjdzie oraz ustanowi ich syna następcą tronu. Na wypadek gdyby zamach stanu się nie powiódł, spiskowcy planowali ucieczkę z kraju, aby uniknąć zasłużonej kary.

W czerwcu 1762 roku Piotr III przeniósł się z Petersburga do letniej rezydencji w Oranienbaumie. W stolicy pozostała tylko Katarzyna, którą na bieżąco informowano o kolejnych wyczynach jej małżonka, budzących wściekłość wśród okolicznych mieszkańców.

Niezadowoleni z cara byli również wszyscy żołnierze, planowano bowiem wysłać ich przeciw Duńczykom, z którymi zamierzano walczyć o Szlezwik. Krążyły pogłoski, że wyprawa będzie miała charakter prywatnego przedsięwzięcia władcy, a Rosja nie wyciągnie z tej wojny żadnej korzyści.

Panujące w armii nastroje wykorzystała Katarzyna, kreując się na kolejną ofiarę bezmyślnej polityki Piotra III. Rozpuściła plotki, jakoby mąż ją aresztował i zamierzał niebawem zgładzić. Celowo przez jakiś czas nie opuszczała petersburskiego pałacu, aby utwierdzić mieszkańców stolicy w tym przekonaniu.

Intryga odniosła skutek, ponieważ ludzie przejęli się losem kobiety. Mówiono nawet, że przez cara ciężko zachorowała i potrzebuje modlitwy. W konsekwencji tłumy ludzi zaczęły żarliwie prosić Boga o rychłe wyzdrowienie dla Katarzyny.

Mało brakowało, aby misternie uknuta przez carycę intryga poszła na marne, ponieważ Piotr Passek, jeden z członków sprzysiężenia, został aresztowany przez ludzi Piotra III za uczestnictwo w spisku przeciwko władcy. Co więcej, zatrzymany zdradził szczegóły przewrotu. Panujący jednak zbagatelizował problem i kazał odłożyć śledztwo do czasu swojego powrotu do stolicy. Zatrzymanie Passka pobudziło natomiast resztę spiskowców do działania.

Spiskowcy przystąpili do ataku 28 czerwca 1762 roku. Najpierw Katarzynie II podporządkowały się pułki Izmajłowski i Siemionowski, na koniec zaś Prieobrażenski. Gdy Katarzyna przybyła z Peterhofu, gdzie wcześniej przebywała, do Petersburga, poparł ją cały stołeczny garnizon. Mieszkańcom stolicy przedstawiła wydrukowany manifest, w którym czytamy:

„My, Katarzyna II Imperatorowa Wszechrosji naszym wiernym poddanym. Wszyscy prawdziwi patrioci poznali aż nadto dobrze niebezpieczeństwo państwu rosyjskiemu grożące. Najpierw religia nasza prawowierna była naruszona. Prawo Kościoła greckiego obalone, i już z największym nieszczęściem wkrótce doczekać się można było, iż prawowierność ustanowiona w państwie rosyjskim miała być zmieniona do religii obcej. Po wtóre: chwała narodu rosyjskiego do najwyższego wzniesiona stopnia przez jego zwycięskie wojska, została poświęcona jego nieprzyjaciołom, nawet przy świeżo zawartym pokoju. Wreszcie wszystkie wewnętrzne ustawy krajowe będące zasadą szczęścia naszej kochanej ojczyzny są podeptane zelżywie. Tknięci niebezpieczeństwem grożącym naszym poddanym, a nade wszystko nie mogąc odmówić ich żądaniom szczery i jednomyślnym, wstąpiliśmy na tron nasz imperatorski rosyjski”.

W ciągu kilku godzin u stóp Katarzyny znalazła się praktycznie cała stolica. Opanowanie Petersburga nastąpiło bez żadnych zakłóceń. Obyło się również bez zbędnego przelewu krwi.

Do pełni szczęścia brakowało jedynie nakłonienia Piotra do abdykacji, a podległych mu oddziałów – do kapitulacji. Istniało bowiem uzasadnione niebezpieczeństwo, że za carem opowiedzą się stacjonujące w Oranienbaumie oddziały z Holsztynu i flota z Kronsztadu – co groziło wybuchem wojny domowej, której chciano za wszelką cenę uniknąć.

Aby spełnić swoje marzenie, Katarzyna postanowiła pojechać do Oranienbaumu na czele oddanej sobie gwardii. Po dokonaniu przeglądu wojsk, przywdzianiu munduru oficerskiego i wskoczeniu na białego ogiera wyruszyła w pośpiechu z Petersburga. Była wprawdzie zmęczona, ale perspektywa przejęcia całkowitego zwierzchnictwa nad rozległym Imperium Rosyjskim dodawała jej siły i odwagi.

Polecamy również: Zabiła męża, a potem udawała żałobę. Komedia carycy Katarzyny Wielkiej

Dla Piotra III informacje o przewrocie dokonanym w Petersburgu były jak grom z jasnego nieba. Nawet w najczarniejszych snach nie spodziewał się, że spiskowcy w tak krótkim czasie zdołają przejąć inicjatywę i opanować stolicę. W jego głowie zaczęły kłębić się najrozmaitsze myśli. Wiedział, że jego panowanie zbliża się ku końcowi, ale chciał je jeszcze przedłużyć. Doradzano mu, żeby udał się wprost do Petersburga i ubłagał lud, by wypowiedział posłuszeństwo samozwańczej imperatorowej. Piotr III jednak bał się zaryzykować, mimo że nie miał już zbyt wiele do stracenia.

Ostatecznie Piotr zdecydował, że opanuje Kronsztad, co uczyni go silniejszym podczas ewentualnych zmagań o odzyskanie rządów. Niestety było już na to za późno – ambitna i sprytna Katarzyna zdołała wcześniej przeciągnąć na swoją stronę tamtejszy garnizon.

W obliczu niepowodzenia car jedyną swoją szansę zaczął upatrywać w porozumieniu się ze zdrajczynią. Spotkał się z nią w Peterhofie, gdzie łudził ją perspektywą podziału władzy. Kobieta nie chciała o tym słyszeć. Dla niej temat był w zasadzie zakończony, od zrozpaczonego mężczyzny oczekiwała jedynie podpisania formalnego aktu abdykacji w zamian za możliwość swobodnego wyjazdu do Holsztynu wraz z najbliższym otoczeniem.

Podpisana przez Piotra kapitulacja brzmiała:

„Przez krótki czas panowania mojego samowładnego nad narodem rosyjskim przekonałem się, że siły moje niezdolne są do takowego ciężaru i że nie jestem w stanie rządzić tym państwem nie tylko samowładnie, ale nawet jakimkolwiek bądź sposobem. Widziałem więc wzruszenie tego państwa, które byłoby pociągało całkowity jego za sobą upadek, a mnie okryło wieczną niesławą. Tak więc wszystko na uwagę należycie wziąwszy, oświadczam, bez wszelkiego przymusu, narodowi rosyjskiemu i całemu światu, iż zrzekam się na całe życie rządu tegoż państwa, nie chcąc nim rządzić ani samowładnie, ani pod jakąkolwiek formą i udziałem, nie zostawiając sobie nawet żadnej nadziei przyjścia do tegoż z czyjąkolwiek pomocą. Dla której deklaracji utwierdzenia przysięgam szczerze przed Bogiem i świadkiem, napisawszy i podpisawszy niniejsze zrzeczenie się własną ręką”.

Niezwykle krótkie, bo zaledwie sześciomiesięczne, panowanie Piotra III dobiegło końca. Wiele lat później Fryderyk Wielki oznajmił, że „pozwolił się zdetronizować jak dziecko, które kładą do łóżka”. Dużo racji miał chyba też współpracujący z malkontentami Ernest Biron, który wskazywał, że „pobłażliwość była największym błędem imperatora. W Rosji trzeba rządzić nahajką i toporem”.

Polecamy również: Caryca Anna Romanowa. Najgorsza władczyni w historii Rosji?

Abdykacja była jednym z całego szeregu upokorzeń, jakie miały spotkać Piotra III w kolejnych dniach. Wkrótce po tym, jak złożył podpis pod aktem detronizacji, zdjęto z niego szaty i pozostawiono go jedynie w koszuli i pończochach. Pozbawiono go także szpady i błękitnej wstęgi Orderu Świętego Andrzeja.

W takim stroju przewieziono go do Ropszy, skąd po jakimś czasie miał trafić do tak zwanej rosyjskiej Bastylii – twierdzy Szlisselburg. Rozporządzenie w tej sprawie wydała sama Katarzyna II, która w jawny sposób zerwała zawartą między nimi wcześniej umowę.

Tymczasem nowa władczyni mogła delektować się owocami swego zwycięstwa. Odbyła triumfalny wjazd do stolicy, gdzie tłumy skandowały na jej cześć. Na ulicach głośno grała wtedy orkiestra wojskowa, a w cerkwiach rozdzwoniły się wszystkie dzwony. Ze świątyń wychodzili kolejni duchowni, którzy składali imperatorowej w ofierze bogato zdobione ikony.

Po tym „oficjalnym” przywitaniu monarchini rozpoczęła się w Petersburgu trwająca do późnych godzin nocnych zabawa. Uczestniczyli w niej głównie wojskowi, którzy w ramach zapłaty za poparcie udzielone Katarzynie mogli pić i jeść ile dusza zapragnie.

Polecamy również: Śmierć Katarzyny II. Rozpustna caryca konała w potwornych męczarniach

Niniejszy tekst stanowi fragment książki dr Mariusza Sampa Szach-mat. Jak umierali władcy Rosji (Wydawnictwo Hi:story, Kraków 2024). Więcej o samej książce można dowiedzieć się po kliknięciu poniższego przycisku.

• Andrusiewicz A., Katarzyna Wielka. Prawda i mit, Warszawa 2012.
• Andrusiewicz A., Imperium i familia, Kraków 2014.
• Massie R. K., Katarzyna Wielka. Portret kobiety, Kraków 2012.
• Serczyk W., Katarzyna II, Wrocław 2004.
• Stachniak E., Katarzyna Wielka. Gra o władzę, Kraków 2012.
• Troyat H., Katarzyna Wielka. Nienasycona żądza życia i władzy, Warszawa 2006.