James Barry. Lekarz, którego płeć zszokowała świat

Margaret Ann Bulkley przyszła na świat około 1789 roku w irlandzkim Cork. Rodzina żyła w przyzwoitym dobrobycie, dopóki ojciec Jeremiah nie stracił posady w miejskiej wadze handlowej. Fala nastrojów antykatolickich, która przetaczała się wówczas przez Irlandię, pozbawiła go zatrudnienia. Kolejne nieudane przedsięwzięcia gospodarcze pogrążyły Jeremiaha w długach, za które trafił do więzienia Marshalsea w Dublinie.

Matka Margaret, Mary Anne, stanęła przed koniecznością samodzielnego zapewnienia bytu sobie i córce. Sytuacja finansowa rodziny stała się rozpaczliwa. Obie kobiety wyruszyły w 1804 roku do Londynu z nadzieją na uzyskanie pomocy od brata Mary Anne, który nosił to samo imię co późniejszy pseudonim Margaret (James Barry). Malarz cieszył się uznaniem w środowisku artystycznym i piastował stanowisko profesora w Królewskiej Akademii.

Spotkanie z wujem przyniosło rozczarowanie. Artysta odmówił wsparcia siostrze, z którą nie utrzymywał kontaktów od ponad 30 lat. Śmierć malarza w 1806 roku otworzyła paradoksalnie nowe możliwości przed osieroconą siostrzenicą. Spadek oraz znajomości zmarłego wuja miały wkrótce umożliwić młodej kobiecie realizację planu, który wydawał się niemożliwy w ówczesnych realiach społecznych.

Krąg znajomych zmarłego artysty obejmował ludzi o postępowych poglądach, którzy dostrzegli potencjał młodej Margaret. Wśród nich znajdował się wenezuelski generał Francisco de Miranda oraz prawnik Daniel Reardon. Wspólnie opracowali plan umożliwienia kobiecie podjęcia studiów medycznych, co w tamtych czasach było prawnie niemożliwe dla przedstawicielek jej płci.

W listopadzie 1809 roku na pokład statku płynącego do szkockiego portu Leith weszła osoba podająca się za siostrzeńca zmarłego malarza. Margaret Ann Bulkley przestała istnieć, a na jej miejsce pojawił się James Barry. List wysłany wkrótce po przybyciu do Szkocji zawierał znamienną uwagę o tym, jak pożyteczna okazała się obecność dżentelmena, który zaopiekował się panią Bulkley podczas morskiej podróży i w obcym kraju.

Przemiana wymagała opanowania nowych nawyków, sposobu poruszania się i mówienia. Drobna postura i wysoki głos stanowiły wyzwanie, ale młodość usprawiedliwiała te cechy. Margaret rozpoczęła studia na Uniwersytecie w Edynburgu, gdzie miała zmierzyć się z pierwszą poważną próbą swojej nowej tożsamości.

Uniwersytet edynburski cieszył się opinią jednej z najlepszych uczelni medycznych w Europie. Młody student Barry wyróżniał się pilnością i zdolnościami, ale jego nietypowy wygląd wzbudzał podejrzenia wśród wykładowców. Senat uczelni próbował zablokować egzaminy końcowe, argumentując, że kandydat wygląda jak chłopiec przed okresem dojrzewania.

Protest senatu nie przyniósł skutku i w 1812 roku Barry uzyskał tytuł doktora medycyny. Nikt z grona profesorskiego nie podejrzewał, że ma do czynienia z kobietą. Podejrzenie niedojrzałości płciowej wydawało się bardziej prawdopodobne niż przebieranka, która trwała już 3 lata. Świeżo upieczony lekarz kontynuował edukację w londyńskich szpitalach Guy's i St Thomas', gdzie pobierał nauki u słynnego chirurga Astleya Coopera.

W lipcu 1813 roku Barry zdał egzamin przed Królewskim Kolegium Chirurgów Anglii. Ta sama instytucja miała oficjalnie dopuścić kobiety do zawodu dopiero w 1911 roku, niemal 100 lat po tym, jak Margaret przeszła przez jej egzaminacyjne sale. Zaraz po uzyskaniu uprawnień chirurgicznych Barry zaciągnął się do armii, rozpoczynając karierę wojskowego lekarza, która miała potrwać ponad 40 lat.

Służba wojskowa zaprowadziła Barry'ego do najodleglejszych zakątków Imperium Brytyjskiego. W kolonii przylądkowej w Afryce Południowej przeprowadził operację, która przeszła do historii medycyny. Cesarskie cięcie wykonane w Kapsztadzie zakończyło się pomyślnie zarówno dla matki, jak i dla dziecka. Był to pierwszy udokumentowany przypadek takiej operacji przeprowadzonej przez europejskiego lekarza na kontynencie afrykańskim, w którym obie osoby przeżyły.

Wdzięczna rodzina nadała noworodkowi imiona James Barry Munnik, nie wiedząc, komu naprawdę zawdzięcza ocalenie. Chłopiec nosił przez całe życie imię chirurga, który przyszedł na świat jako kobieta. Sukces operacji ugruntował pozycję Barry'ego jako wybitnego specjalisty i otworzył drogę do kolejnych awansów w hierarchii wojskowej służby zdrowia.

Kolejne placówki przynosiły nowe wyzwania. Na Wyspie Świętej Heleny Barry leczył syna sekretarza Napoleona Bonaparte, wezwany na konsultację przez samego zesłanego cesarza Francuzów. Na Jamajce i w innych koloniach karaibskich prowadził kampanie na rzecz poprawy warunków higienicznych w więzieniach i koszarach. Rozumiał związek między czystością a zdrowiem publicznym lepiej niż większość współczesnych mu lekarzy.

Utrzymanie tajemnicy przez niemal pół wieku wymagało nieustannej czujności i przemyślanych zabiegów. Barry nosił obszerne płaszcze maskujące sylwetkę, a pod mundurem umieszczał zwinięte ręczniki, które optycznie poszerzały ramiona.

Wzrost nieprzekraczający 150 centymetrów kompensował butami z podwyższonymi obcasami i grubymi podeszwami. Gładką twarz i wysoki głos tłumaczył młodym wiekiem, systematycznie fałszując dane w dokumentach.

Charakter Barry'ego stanowił dodatkową formę ochrony przed zbyt wścibskimi kolegami. Porywczość i skłonność do pojedynków skutecznie zniechęcały innych oficerów do nawiązywania bliższych relacji. Kto chciał ryzykować starcie z człowiekiem, który w każdej chwili mógł rzucić rękawicę? Ekscentryczne nawyki budowały wizerunek dziwaka, którego osobliwości lepiej było nie dociekać.

Styl życia Barry'ego odbiegał od normy przyjętej wśród wojskowych lekarzy. Nie pił alkoholu i stosował dietę bezmięsną. Podczas służby w tropikach podróżował z kozą, której mleko stanowiło podstawę wyżywienia. Te dziwactwa wywoływały komentarze, ale jednocześnie odwracały uwagę od bardziej niebezpiecznych pytań dotyczących fizyczności chirurga.

Wojna krymska przyniosła spotkanie dwóch osób, które na różne sposoby przekraczały granice wyznaczone kobietom w wiktoriańskiej Anglii. Florence Nightingale opisała Barry'ego jako najbardziej zatwardziałą istotę, jaką spotkała w armii. Starcie w Skutari dotyczyło organizacji szpitali polowych, ale ostra wymiana zdań mogła mieć głębsze podłoże.

Obie osoby walczyły o poprawę warunków sanitarnych w placówkach medycznych. Obie napotykały opór skostniałej wojskowej biurokracji. Nightingale mogła intuicyjnie wyczuć, że jej rozmówca przekracza pewne granice w sposób podobny do jej własnego buntu przeciw konwenansom. Spotkanie dwóch reformatorów medycyny wojskowej nie zaowocowało współpracą, ale zapisało się w pamięci obu stron.

Barry kontynuował karierę po zakończeniu wojny krymskiej, osiągając stanowisko Inspektora Generalnego szpitali wojskowych. Ranga ta odpowiadała stopniowi generała brygady i stanowiła drugą najwyższą pozycję medyczną w całej armii brytyjskiej. Nominację podpisała sama królowa Wiktoria, nie mając pojęcia, że powierza to stanowisko kobiecie.

Problemy zdrowotne wymusiły przejście na emeryturę. Barry osiadł w Londynie, zachowując środki ostrożności wypracowane przez dziesięciolecia. Przed śmiercią w lipcu 1865 roku zostawił wyraźne polecenia dotyczące pogrzebu. Ciało miało zostać pochowane w ubraniu, w którym zmarł chirurg, bez żadnych oględzin ani przygotowań.

Kobieta wynajęta do ułożenia zwłok albo nie otrzymała tych instrukcji, albo zdecydowała się je zignorować. To ona odkryła prawdę, która wkrótce przedostała się na łamy gazet. Prasa dublińska opublikowała sensację jako pierwsza, następnie informacja dotarła do Londynu i rozeszła się po całym imperium. Przez niemal 50 lat nikt nie domyślił się, że wybitny chirurg wojskowy był kobietą.

Reakcje na rewelację były różnorodne. Część komentatorów wyrażała szok, inni przyznawali, że zawsze coś podejrzewali. Armia brytyjska i Królewskie Kolegium Chirurgów próbowały przez następne dziesięciolecia wyciszać sprawę. Obie instytucje z trudem godziły się z faktem, że kobieta przez pół stulecia wykonywała pracę uznawaną za wyłącznie męską domenę.

- James Barry [https://www.bbc.co.uk/bitesize/articles/zj43hbk]

- Who Was Dr James Barry? [https://blog.historicenvironment.scot/2025/11/james-barry/]

- Dr James Barry. Why was he significant in 19th century medicine? [https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/dr-james-barry/]