Katastrofa w Aberfan. Kto odpowiadał za śmierć 144 osób?

Aberfan było niewielką miejscowością górniczą w południowej Walii, której rozwój wiązał się z działalnością kopalni węgla Merthyr Vale. Przez dziesięciolecia na pobliskim zboczu gromadzono skałę płonną i inne odpady wydobywcze. Z czasem nad zabudowaniami powstało kilka ogromnych hałd.

Za kopalnię i składowiska odpowiadał państwowy National Coal Board (NCB). Szczególnie niebezpieczna okazała się hałda oznaczona numerem 7. Usypywano ją od 1958 r., a w chwili katastrofy miała około 34 m wysokości. Znajdowała się bezpośrednio nad zabudowaniami miejscowości, w tym szkołą Pantglas.

Problem polegał na tym, że odpady składowano na terenie, gdzie występowały naturalne źródła wody. Wilgoć gromadziła się wewnątrz hałdy, stopniowo osłabiając jej stabilność. Sytuację pogorszyły długotrwałe opady deszczu poprzedzające katastrofę.

Mieszkańcy już wcześniej zwracali uwagę na niepokojące zjawiska. Ze wzgórza spływała czarna woda, która zalewała okoliczne tereny. W korespondencji między władzami lokalnymi a NCB pojawiały się również obawy dotyczące odpadów gromadzonych nad szkołami.

Mimo tych sygnałów nie rozwiązano problemów z odprowadzaniem wody. Kiedy nasiąknięta hałda zaczęła się osuwać, ogromna masa odpadów ruszyła w dół zbocza, porywając za sobą kolejne warstwy materiału.

21 października 1966 r. dzieci w Pantglas Junior School rozpoczęły już poranne zajęcia. Około godz. 9.15 na miejscowość runęła masa odpadów kopalnianych.

Największe zniszczenia dotknęły szkołę. Osuwisko przebiło ściany budynku i zasypało pomieszczenia, w których przebywali uczniowie oraz nauczyciele. Zniszczone zostały także pobliskie domy.

Na ratunek natychmiast ruszyli mieszkańcy i górnicy. Wkrótce dołączyły do nich służby ratownicze. Próbowano dotrzeć do ludzi uwięzionych pod grubą warstwą odpadów, usuwając ciężki, nasiąknięty wodą materiał. Ratownicy musieli jednocześnie uważać na możliwość kolejnego osunięcia.

Według późniejszej relacji przedstawionej w brytyjskim parlamencie ostatnie żywe osoby wydobyto w ciągu dwóch godzin od katastrofy. Późniejsze poszukiwania przynosiły już wyłącznie ciała ofiar.

Łącznie zginęły 144 osoby, w tym 116 dzieci i 28 dorosłych. Nie wszystkie dzieci poniosły śmierć w szkole. Osuwisko uderzyło również w okoliczne zabudowania, dlatego bilans obejmował ofiary z całej miejscowości.

Dla wielu rodzin katastrofa oznaczała utratę więcej niż jednego dziecka. Wśród zabitych znaleźli się m.in. siedmioletni Carl Minett i jego dziesięcioletnia siostra Marylyn. Zginęli także nauczyciele, którzy tego ranka prowadzili zajęcia.

Po katastrofie powołano specjalny trybunał, któremu przewodniczył sędzia Edmund Davies. Jego zadaniem było ustalenie przyczyn osuwiska oraz zbadanie, czy osoby odpowiedzialne za składowanie odpadów mogły wcześniej rozpoznać zagrożenie.

Podczas wielotygodniowego dochodzenia przesłuchano ponad stu świadków. Analizowano dokumentację kopalni, plany składowisk, dane pogodowe i korespondencję prowadzoną przed katastrofą.

Szczególną uwagę poświęcono wcześniejszym ostrzeżeniom oraz sposobowi przekazywania informacji między mieszkańcami, lokalnymi władzami i zarządcami kopalni.

Raport trybunału jednoznacznie wskazał National Coal Board jako instytucję odpowiedzialną za tragedię. Stwierdzono poważne zaniedbania w zarządzaniu hałdami i rozpoznawaniu zagrożeń związanych z ich położeniem.

Katastrofy nie uznano za niemożliwy do przewidzenia wypadek. Zagrożenie istniało od dłuższego czasu, a odpowiednie działania mogły zapobiec osunięciu odpadów.

Mimo tak jednoznacznych ustaleń nie przeprowadzono procesu karnego przeciwko NCB ani żadnemu z jego pracowników.

Po tragedii rozpoczęto kontrole innych składowisk odpadów kopalnianych. Zaczęto również systematyczniej gromadzić informacje o ich lokalizacji i stanie technicznym, aby ograniczyć ryzyko podobnych katastrof.

Mieszkańcy Aberfan domagali się przede wszystkim usunięcia pozostałych hałd górujących nad miejscowością. Nie chcieli dłużej żyć w obawie przed kolejnym osuwiskiem.

Problemem okazało się jednak finansowanie tych prac. Na pokrycie części kosztów przeznaczono 150 tys. funtów z funduszu pomocy utworzonego dzięki datkom przekazywanym po katastrofie. Decyzja oznaczała wykorzystanie pieniędzy przeznaczonych dla poszkodowanej społeczności na usunięcie zagrożenia, za które odpowiadał zarząd kopalń.

Dopiero w 1997 r. państwo zwróciło funduszowi pobraną kwotę.

Pamiątki po ofiarach katastrofy przechowywane są dziś przez rodziny i instytucje muzealne. Wśród nich znajdują się szkolne fotografie, zeszyty i osobiste przedmioty dzieci, które zginęły 21 października 1966 r. Zachowały się również pamiątki po Carlu i Marylyn Minett, przechowywane przez ich bliskich.

W Aberfan powstały miejsca upamiętniające ofiary, a dokumenty z dochodzenia do dziś przypominają o ostrzeżeniach, które zlekceważono przed katastrofą.